ҚАРЖЫЛЫҚ ЕСЕП БЕРУ МӘЛІМЕТТЕРІН ТАЛДАУ



МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

1 БУХГАЛТЕРЛІК ЕСЕПТІ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ҚАЗІРГІ

КЕЗДЕГІ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ КӘСІПОРЫННЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІНІҢ ТИІМДІЛІГІН ТАЛДАУ

1.1  Бәсекеге қабілеттілік жағдайында өндірісті ұйымдастыру  және оның даму жолдары

1.2  Кәсіпорын ресурстарының интенсивті және тиімді пайдалануын

талдау және оларды бағалау

1.3  Есеп және аудиттің халықаралық стандарттары жағдайында есеп және аудитті ұйымдастырудың теориялық және  методологиялық аспектілері

2   ҚАРЖЫЛЫҚ ЕСЕП БЕРУДІ ҰЙЫМДАСТЫРУ

2.1  Қаржылық есеп берудің  халық аралық  стандарттары пайдалану

2.2  Бухгалтерлік баланс-қаржылық есеп берудің негізгі формасы

2.3 Кірістер және шығындар турал есеп беру

2.4  Ақша қозғалысы  туралы есеп беру

2.5  Қаржылық есептілікті   ақпараттық технология  арқылы ұйымдастыру

3  ҚАРЖЫЛЫҚ ЕСЕП БЕРУ МӘЛІМЕТТЕРІН ТАЛДАУ

3.1 Бухгалтерлік баланс көрсеткіштерінің құрамы мен құрылымын талдау

3.2 Кәсіпорынның қаржылық нәтиже көрсеткіштерін талдау

3.3  Ақша қаражаттарынның қозғалысын талдау

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ТІРКЕМЕЛЕР

КІРІСПЕ

Елбасы «Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қа-тарына кіру стратегиясы» атты өз жолдауында атап өткендей, Қазақстан өз да-муындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында, өркенді де өршіл дамып келе жат-қан қоғамның іргетасы тек қана осы заманғы, бәсекеге қабілетті және ашық на-рық экономикасы бола алады. Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабі-летті 50 елдің қатарына кірудің бірінші басымдағы әлемдік экономикаға ойда-ғыдай кірігуі болып табылады. Осыған байланысты мемлекетті дамыту проце-сінде бухгалтерлік есепке алу мен қаржылық есеп беру жүйесін бара-бар дамы-ту ерекше өзектілікке айналады, өйткені бухгалтерлік есепке алудың, қаржы-лық есеп берудің және аудиттің мақсаты басқару шешімдерін қабылдау үшін мүдделі пайдаланушыларды экономикалық ақпаратпен қамтамасыз ету болып табылады.

Бүгінгі күнде актуалды мәселе кәсіпорындар мен ұйымдар үшін қаржы-лық есептің халықаралық стандартының талаптарына сәйкес Халықаралық қар-жылық қорытынды стандарттарын (ҚЕХС) жалпы принциптерін пайдалана отырып әдістемелік және теоретикалық негізі және басқару шешімдерді қабыл-дау мақсатымен шаруашылық жүргізу ерекшеліктеріне байланысты қаржы есе-бінің механизмін құрастыру болып табылады.

Қазақстан бухгалтерлік есебі мен салық салу жүйесінде кәсіпорындардың нарықтық қатынастарға өту және халықаралық есеп стандарттарына бағытталуға байланысты едәуір өзгерістер болды.

Бухгалтерлік есеп кәсіпорынды басқаруда үлкен роль атқарады, өйткені оның қызметі, қаржылық жағдайы туралы толық ақпарат береді. Нарықтық экономика жағдайында бухгалтерлік есептің ролі мен маңызы күшейе түсті.

Есепте орын алатын көрсеткіштер қаржы-шаруашылылық қызметтің нәтижелерін талдау кезінде тек кәсіпорынның өзімен ғана емес, онымен тығыз серіктестік байланыста болатын жеткізушілер, тапсырысшылар, несие берушілер (банктер) және тағы басқалармен жүргізіледі.

Қазіргі уақытта есептің көрсеткіштерін салық және қаржы органдары, банктер пайдаланады, ал кәсіпорынмен жасалған келісім шарт бойынша тексеру кезінде –аудиторлық  фирмалар, кеңесшілер, заңгерлер, әсіресе жетекшілік пен басқарудың әр түрлі деңгейлерінде қаралатын даулы мәселелерді шешуде кәсіпорынның мүдделерін қорғауы қажет, болған уақыттарда қолданады.

Есеп айырысудың айқын ұйымдастырылуы айналымдағы қаржылардың айналымдылығын тездетуге, төлемдердің мерзімін өткізіп алған жағдайларда кәсіпорынға айыппұлдар мен өсім төлеуден құтылу мүмкіндігін береді.

Шаруашылық субъектілерін басқаруды жетілдіру процесі бірінші кезекте бухгалтерлік есепті ұйымдастырудың сапасын арттыруды ұйғарады. Өйткені, басқару жүйесі тарапынан шешімдер қабылдау үрдісінің өзі қалай болғанда да ақпаратты өңдеу мен жеткізу процесімен тығыз байланысты. Сонымен, бухгалтерлік есеп ақпараттық ғана емес, тәуелсіз ұйымдастыру жүйесі ретінде де орын алады.

Дипломдық жұмыстың мақсаты кәсіпорынның қаржылық есептілік көрсеткіштерінің қалыптасуын және оның есебінің дәйектілігін жоғарылату және сол үшін тоериялық сұрақтар мен ұсыныстар келтіру және де қаржылық тұрақтылық көрсеткіштерін жақсарту.  Осы мақсатқа жету барысында келесі сұрақтарды шешу қажет:

 -  Нарықтық бәсеке жағдайында кәсіпорынның даму ерекшеліктерімен танысу;

 - Зерттеу объектісінің қаржылық есеп беру мәліметтері бойынша негізгі қаржы-шаруашылық қызметінің негізгі көрсеткіштеріне баға беру;

 - Қазіргі шаруашылық жүргізу жағдайындағы бухгалтерлік есепті ұйым-дастырудың теориялық және әдістемелі аспектілерін ашып көрсету;

 - Қолданыстағы бухгалтерлік баланс арқылы дебиторлық және міндеттемелер көрсеткіштерін есептеу, анықтау, аудит, талдау тәжірибесін зерттеу және көрсету;

 - Кәсіпорынның қаржылық жағдайына жан-жакты күрделі талдау жүргізу;

 - Зерттелген мәліметтер негізінде қорытынды жасау және ұсыныстар беру.

Зерттеу пәні  кәсіпорынның  қаржылық есебітілігінің көрсеткіштерінің дұрыс жасалуын, олардың аудиті мен талдауын ұйымдастыру  және кәсіпорынның қаржы жағдайына баға беру қарастырылады.

Зерттеу объектісі ретінде«MAGIC WORLD» ЖШС мәліметтері алынды.

Теориялық және әдістемелік зерттеу негізі. Зертттеу барысында жұ-мыстың негізгі тұжырымдарын дәлелдеу құралы ретінде келесі ғылыми зерттеу әдістері алынды: ғылыми абстракция әдісі; талдау және синтез әдістері; индукция және дедукцияға байланысты себеп-салдар әдісі; салыстыру және модельдеу әдісі. Автордың көзқарасын дәлелдеу үшін әлеуметтік зерртеулерді түсіндіру үшін статистикалық әдістердің элементтері қолданды. Тәжірибе негізінде жинақталған зерртеулер қорытындылары, есеп беру қиыншылықтарын шешу үшін жасалған ұсыныстарда пайдаланды.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы.  Ақпараттың бұрмалалануын төмендету мақсатында, БЕХС және ХАС сәйкес бюджетпен есептесудің есеп тиімділігін арттыру үшін теореялық және әдістемелік нұскаулар кешенін ұсыну.

Зерттеуден алынған нәтижелердің тәжірибелік маңызы. Зерттеуден алынған нәтижелердің тәжірибелік мәні оның негізгі тұжырымы, нәтижелері және ұсыныстары бюджетпен түрлі салықтар және салықтық төлемдер бойынша есептесулер дебиторлық қарыздар мен міндеттемелерді төмендету кезінде кеңінен қолдануға бағытталған

Зерттеу нәтижесі дипломдық жұмыстың зерттеудегі біртұтас ұсыныстары және кепілдемелері оперативтік шешімдерін дайындау және өткізу жайында байланыс желісінің барлық дәрежелерінде басқару қызметкерлеріне, бас бухгалтер және қаржыгерлер үшін тәжірибелік қызығушылығын білдіреді. Қазақстан Республикасы халық шаруашылығының нарықтық экономикаға өтуі меншіктің әр түрлі нысандарының пайда болуы еліміздің экономикасының стратегиялық салаларында жекешелендірілген ұйымдармен тиімді басқару маниторингін жүзеге асыру экономикалық бақылау жүйелері механизміне түпкілікті әсер етті.

Қазіргі кезде, нарық жағдайында ұйымдардың қаржы шаруашылық қызметін бақылаудың маңызды, сонымен қатар перспективті және тиімді түрлі тәуелсіз аудит. Тәуелсіз аудит өз қызметін келісім шарт ретінде тапсырыс беруші клиенттің, ал кейбір жағдайларда бюджет есебінен жүзеге асыратын аудитормен, аудиторлық ұйымдармен жүргізіледі.

Бірыңғай әлемдік халықаралық стандарттарды енгізуді еліміздің экономикасын индустриалды – инновациялық дамытудың өзі талап етеді. Қаржылық есеп берудің және аудиттің халықаралық стандарттары инвесторлар мен кредиторлардың тәуелділігін барынша төмендетуге, сондай-ақ ақпараттың анықтығына негативті түрде әсер ететін ұлттық стандарттардағы айырмашылықты болдырмауға арналған.

Қазақстандағы бухгалтерлік есеп пен аудиттің ұлттық жүйесін реформалау кезеңін терең түсіну үшін іс-жүзінде халықаралық тәжірибедегі қаржылық есеп берудің және аудиттің стандарттарына көшудің мәні зор.

Нарық жағдайында ұйымдардың қызметінің нәтижесі және қаржы жағдайы туралы ақпарат әр түрлі пайдаланушылар көңіл қоятын мәселе болып табылады. Барлық келісім шарт жасаушылар негізделген шешім қабылдау үшін өз серіктері туралы дұрыс ақпарат алуға және пайдалануға тырысады. Сонымен қатар ұйымдардың қызметі туралы ақпаратты және олармен заңдылықтардың сақталуын тәуелсіз растау мемлкетке экономика және салық салу саласында шешім қабылдау үшін қажет. Аудиттің ақпараттық негізі бухгалтерлік есеп болғандықтан әр түрлі ұйымдарды тексеретін аудиторлар қаржылық есеп берудің дұрыстығына аудиторлық дәлелдер, бизнес жоспарлардың жобаларын өндірісті жетілдіру, шығындар, қаржы жоспарларын жасау және қызметті басқарудың тиімділігін арттыру мақсатында басқа іс-шараларды жүзеге асырудың тиянақты ақпаратын алу үшін тексерудің арнайы әдістері мен тәсілдері қолданылады.

1 БУХГАЛТЕРЛІК ЕСЕПТІ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ҚАЗІРГІ

КЕЗДЕГІ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ КӘСІПОРЫННЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІНІҢ ТИІМДІЛІГІН ТАЛДАУ

1.1  Бәсекеге қабілеттілік жағдайында өндірісті ұйымдастыру

және оның даму жолдары

«MAGICWORLD» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі 2012 жылдың мамыр айының 25 жұлдызында берілген № 584-1919-01-ТОО куәлігінің негізінен құрылған. Өз жұмысын 2012 жылдың мамыр айында қайта бастады, халық тұтынатын тауарларды көтерме бағамен алып сатумен елге қызмет көрсетуде. Қазіргі таңда қарамағында 20 адам жұмыс істейді.

«MAGIC WORLD» ЖШС-ның мақсаты пайда табу болып табылады.

1.Коммерциялық – делдалдық, көтерме – бөлшек, сауда – сатып алу, Халық тұтынатын тауарларды және өндірістік – техникалық тағайындаудағы өнімдерді өндіру және оларды өткізу.

2.Мұздатқыш, сауда саттық технологиялық, асханалық жабдықтарды өндіру,жөндеу,құрастыру,қалпына келтіру жұмыстары.

3.Қазақстан Республикасының заңнамасымен тыйым салынбаған басқа да қызмет түрлерімен айналысады.

Ет,сүт өнімдерін мұздатқышта сақтайтын үлкен 16 қоймалар бар. Компрессор цехы,мал сою цехы Тараз қаласы бойынша тек осы MAGIC WORLD жауапкершілігі шектеулі серіктестігінде бар. Өз көліктері бас есепшіні жеткізетін көлік өз алдына бөлек. Жұмысшыларды Таситын көлік бөлек 2 автокөлігі бар. Жылжымалы құрамды жылдың жыл мезгіліне байланысты сақтау үшін ашық тұрақ, ал қысқы мезгілге арналған жылы бокс бар. Цехтар мен учаскелер жылу жүйесімен табиғи газ , электр қуатымен, сумен қамтамасыз етілген.

Жөндеу алаңы, көлік тұрағы қоймалар, цехтар өртке қарсы құралдармен қамтамасыз етілген.

Ғимараттағы барлық жұмыс орындар қажетті құрал жабдықтар жиһазбен, желдеткіштермен жабдықталған. Телефон байланысы интернет желісі орнатылған. Күнделікті жұмыс кестесі әр жұмысшының орындалатын жұмыс тізімі бар. Демалатын бөлме бар. Техниканы бақылау және қауіпсіздік ережелері қатаң сақталады. Еңбек тәртібін бұзған жағдайда талдау жасалады.

Бухгалтерлік есеп MAGIC WORLD    жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің бухгалтериясында жасалады. Есеп мәліметтерін өңдеу компьютерленген баланс бағдарламасы бойынша жұмыс жүргізеді. Ай сайынғы айналым ведомості жасалады.

MAGIC WORLD   жауапкершілігі шектеулі серіктестігі жыл сайын есеп саясатын қабылдайды. Онда есеп жүргізу формасы журнал ордер, оны жүргізу тәртібі, бухгалтерлік есепте қолданатын есеп шоттарының үлгісі, қолданатын алғашқы құжаттардың типтік нысандары және бағдарламалық жүйелер қарастырылады.

MAGIC WORLD   жауапкершілігі шектеулі серіктестігі қызметін талдау барысында соңғы жылын нәтижелі аяқтағанын көреміз, жылдың соңына алынған табыстары жоғары деп ойлаймын.

Кесте 1

«MAGIC WORLD» ЖШС 2012 жылға (1-ші және 2-ші жарты жылдықтардың) негізгі экономикалық көрсеткіштері.

Рет

Көрсеткіштер

Өлшем

бірлігі

2012 жыл

Ауытқуы

(+,-)

1-ші ж/жылдық

2-ші ж/жылдық

1

2

3

4

5

6

1

Көрсетілген қызметтен

кіріс

мың тг.

25862

38795

+12933

2

Көрсетілген қызметтің өзіндік құны

мың тг.

25173

25173

-

3

Жалпы пайда (залал)

мың тг

689

13622

+12933

4

Өткізілу шығындар

мың тг

21479

14320

-7159

5

Әкімшілік шығыстар

мың тг

4182

6274

+2092

6

Қаржылық шығындар

мың тг

400

600

+200

7

Басқада операциялық емес шығыстар

мың тг

7334

11001

+3667

8

Салыққа дейінгі пайда (залал)

мың. тг

-31279

-18573

-

9

Негізгі құралдардың құны

мың.тг

15231

42391

+27160

10

Қор қайтарымы (1ж/7ж)

теңге

1,698

0,916

-0,782

11

Қызметкерлердің саны

адам

20

20

-

12

Материалдар қайтарымы (1ж/2ж)

теңге

1,027

1,541

+0,514

13

Еңбекақы қоры

мың.тг

3530

5386

+1796

14

Қызметкерлердің орташа айлық жалақысы

теңге

29960

45800

+15840

15

Еңбек өнімділігі (1ж/11ж)

мың тг.

1,293

1,940

+647

Кесте  мәліметтері бойынша «MAGIC WORLD» ЖШС 2012 жылы көрсеткен қызметінен алған кірісі 64657 мың тг. алған, оның ішінде 2-ші жарты/жылдықтан 13622 мың тг өсірген. Жалпы пайда 2012 жылдың 2-ші жарты/жылдығында 11449 мың тг. болып, 1-ші жарты/жылдықтан 12933 мың тг. өскен. Қызметтердің қорытындысы бойынша пайда алудың орнына 2012 жылдың жарты/жылдығында -31279 мың тг. зиян (залал) алынған, ал 2-ші жарты/жылдығында -18573 мың тг. зиян (залал) алыңған.

Қор қайтарымы 2012 жылдың 2-ші жарты/жылдығында 0,916 тг. болып, 1-ші жарты/жылдықтан -0,782 тг. кеміген, материалдар қайтарымы 2012 жылдың 2-ші жарты/жылдығында 1,541 тг. болса, 1-ші жарты/жылдықта 0,514 тг. өскен.

Жалпы «MAGIC WORLD» ЖШС қызметіне оң баға беруге болмайды. Себебі, қызметінен 2012 ж. 1-ші және 2-ші жарты/жылдықтарын нәтижесінде зияндар алынған. Оған себеп болғандар: өткізілу шығындарының, әкімшілік шығыстардың , басқа да операциялық емес шығыстардың нормадан артық орын алу болып отыр. «MAGIC WORLD» ЖШС қызметінен пайда алу үшін қызметін өткізу шығындарын төмендету керек, ол 2012 1-ші ж/ж көрсетілген қызмет кірісінің 83,3% құраған; басқада операциялық емес шығыстар мұнда болмауы керек, себебі операциялық емес қызметтен алынған пайда мүлдем жоқ; қаржылық операциялардан алынған кірісте жоқ. Осындай кемшіліктерін болдырмауға ЖШС келешекке бағдарламалар мен ұсыныстар жасауы қажет

1.2  Кәсіпорын ресурстарының интенсивті және тиімді пайдалануын

талдау және оларды бағалау

Қазіргі уақытта болып жатқан нарықтық қатынастар кәсіпорындардың шаруашылықты жүргізуші субъект ретінде құқық жағдайларын едәуір нығайтып, олардың көптеген өндірістік және қаржылық мәселелерді өз бетінше шешуіне мол  мүмкіншілік ашты.

Нарық жағдайында кәсіпорынның өміршеңдігінің кепілі мен жай-күйінің орнықтылығының негізі оның қаржы тұрақтылығы болып табылады. Ол ақша қаражатын еркін орын алмастыра отырып қолданып, тиімді пайдалану жолымен өнімді өндіру және сатудың үздіксіз процесін қамтамасыз ете алатын өзінің қаржы ресурстары жағдайын көрсетеді.

Кәсіпорынның қаржы тұрақтылығын бағалау, объективті, ғылыми негізделген және үйлесімді басқару, өндірістік, әсіресе қаржылық шешімдер қабылдау үшін оның қаржылық жағдайын талдау керек. Тек терең және ұқыпты талдау негізінде ғана оның қызметін объективті бағалап, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын нығайту немесе жақсарту және оның іскерлік белсенділігін арттыруға бағытталған басқару шешімдерін қабылдау үшін, басшылыққа нақты ұсыныстар беруге болады.

Кәсіпорынның шаруашылық –қаржылық қызметіне талдау жүргізу процессінде әрдайым көрсеткіштердің жүйесімен жұмыс жасауға тура келеді. Талдау қорытындысы дұрыс және сапалы болу үшін есеп беру мәліметтерінің сапасы жоғары болуы қажет, мұнда әринеішкі және сыртқы аудиттің ролі зор.

Кәсіпорынның өндірістік –шаруашылық қызметін жан-жақты зерттеу негізіне бір-бірімен байланысты экономикалық көрсеткіштердің тобы жатады. Санды көрсеткіштер абсолютті көлемді білдіреді, ал қызмет көрсету көлемі қызметкерлердің саны мен құрамы, негізгі құралдар мен материалдардың қажеттілігі. Сапалы көрсеткіштер өндіріс тиімділігін анықтайды, кәсіпорын қызметінің жағдайын сипаттайды, еңбек өнімділігін, құрал-жабдықтарды пайдалану деңгейі, табыстылығы, атқарылған қызмет бірлігіне анықталған материалдың және басқада шығындарды көрсетеді.

Шаруашылық жоспар көрсеткіштерінің экономикалық мазмұнына есептің басқада мәліметтеріне талдау жүргізе отырып жоспардың орындалуын өндірістік-шаруашылық қызметтің негізгі көрсеткіштерінің өсуін анықтайды, әсер еткен факторларды табады, оның әрқайсысын салмақтап, маңыздыларын анықтайды, әр бөлімше, цех, учаскелердің, кәсіпорынның жұмыс нәтижесіне баға береді.

Кәсіпорынның негізгі қаржы-экономикалық көрсеткіштерін бағалау, талдау жүргізу үшін 1.1-аналитикалық кесте құрамыз, ол үшін 2003-2004 жылдардағы жылдық есеп беру мәліметтерін пайдаланамыз, оның ішінде №1 үлгі «Баланс», №2 үлгі «Қаржылық нәтиже жөнінде есеп беру», №3 үлгі «Ақшалай қаражаттардың жылжуы жөнінде есеп беру», №2МП «Кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметі жөнінде есеп беру».

Кәсіпорын қызметін басқару үшін экономикалық көрсеткіштер жүйесін пайдаланады., ол бойынша өз жұмысын жоспарлайды, есеп және есеп беруді ұйымдастырады, баға және жұмысқа ынталандыру жүзеге асырылады. Бұл жүйе өзінше өзара бір-бірімен байланысты көрсеткіштер жиынтығын құрайды. Экономикалық көрсеткіштер өзінің қалыптасу жағдайына байланысты жоспарлы және есепті болып бөлінеді. Есепті көрсеткіштер бұл белгілі кезеңдегі нақты жеткен көрсеткіштерді қамтып көрсетеді. Міне сондықтан бүхгалтерлік есепті ұйымдастыруда экономикалық көрсеткіштер жүйесін барынша белгілеуді қамтамасыз ету қажет. Бухгалтерлік есеп көрсеткіштер жүйесінің мүлтіксіз шарты шешім қабылдауға ақпараттармен барынша қамтамасыз ету болып табылады.

Нарықтық қатынастар жағдайында кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың маңызы өте зор. Бұл кәсіпорынның тәуелсіздікке ие болуымен, сондай-ақ олардың меншік иелері, жұмысшылар, коммерциялық серіктестіктер және басқа да контрагенттер алдында өзінің өндірістік-кәсіпкерлік қызметінің нәтижелері үшін толық жауапкершілікте болуымен байланысты.

Кәсіпорынның қаржы жағдайы әлсіз және өмір сүру нарықтық экономика жағдайындағы кәсіпорынның сенімді болуын, тұрақтылығын және келешегі барлығын куәландырылуы тиіс. Қаржы жағдайы кәсіпорынның белгілі бір кезеңдегі қаржылық тұрақтылығын және оның өз шаруашылық қызметін үздіксіз жүргізуі мен өзінің қарыз міндеттемелерін уақытылы өтеуі үшін қаржы ресурстарымен қамтамасыз етілуін көрсетеді.

Талдау бізге кәсіпорынның шарушылық және қаржылық қызметін болжамдап, баға беру үшін қажет.

Талдау дегеніміз жалпы көрсеткішті жеке факторларға жіктеу, бөлшектеу. Талдау екіге бөлінеді.

1. Басқаруды талдау              2. Қаржы талдау

Басқару талдау - өндірістік резервтерді ашудың бүкіл шарушылық жұмыстарын жақсартудың кілті. Резервтерді өндіріс тиімділігін арттыруға жұмылдырудың маңызды құралы.

Қаржы талдау – бухгалтерлік есеп бойынша кәсіпорынның қаржы жағдайын болжамдау және баға беру әдісі.

Экономикалық талдау – экономиканың әрі қарай даму мақсатында өте қажет ғылыми жүйе кәсіпорынның қаржы-шарушылық қызметіне талдау жүргізу процесінде әрдайым көрсеткіштердің жүйесімен жұмыс жасауға тура келеді. Талдау қорытындысы дұрыс және сапалы болу үшін есеп беру мәліметтерінің сапасы жоғары болуы тиіс.

Кәсіпорынның қызметін жан-жақты зерттеу негізінде бір-бірімен байланысты экономикалық көрсеткіштердің тобы жатады, олар кәсіпорынның және бөлімшелердің жұмысын сипаттайды.

Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың ақпараттық негізгі қаржылық есеп беру болып табылады.

Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 26 желтоқсанында № 2732 «Бухгалтерлік есеп туралы» заң күші бар Жарлығына сәйкес, 1998 жылдан бастап қаржылық есеп беруге мыналар жатады.

-№1 «Бухгалтерлік баланс» нысаны;

-№2 «Қаржы шаруашылық қызметінің нәтижелері туралы есеп беру» нысаны;

-№3 «Ақша қаражаттарының қозалысы туралы есеп беру» нысаны.

«MAGIC WORLD» ЖШС негізгі қаржы-шаруашылық қызметіне талдау жүргізу үшін 2009-2010 жылдарындағы қаржылық есеп берудің және статистикалық есеп берудің мәліметтерін қолдана отырып кәсіпорынның негізгі қаржы-экономикалық көрсеткіштерін талдаймыз.

Шаруашылық жоспар көрсеткіштерінің экономикалық мазмұнына есептің басқада мәліметтеріне талдау жүргізе отырып жоспардың орындалуын өндірістік-шаруашылық қызметтің негізгі көрсеткіштерінің өсуін анықтайды, әсер еткен факторларды табады, оның әрқайсысын салмақтап, маңыздыларын анықтайды, әр бөлімше, цех, учаскелердің, кәсіпорынның жұмыс нәтижесіне баға береді.

Кәсіпорынның негізгі қаржы-экономикалық көрсеткіштерін бағалау, талдау жүргізу үшін 1.1-аналитикалық кесте құрамыз, ол үшін 2008-2009 жылдардағы жылдық есеп беру мәліметтерін пайдаланамыз, оның ішінде №1 үлгі “Баланс”, №2 үлгі “Қаржылық нәтиже жөнінде есеп беру”, №3 үлгі “Ақшалай қаражаттардың жылжуы жөнінде есеп беру”, №1ПФ “Кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметі жөнінде есеп беру”, №1-Т үлгі “Еңбек жөнінде есеп беру”, басқада тиісті құжаттар.

Кесте 2

«MAGIC WORLD» ЖШС 2012 жылға (1-ші және 2-ші жарты жылдықтардың) негізгі экономикалық көрсеткіштері.

Рет

Көрсеткіштер

Өлшем

бірлігі

     2012 жыл

Ауытқуы

1

2

3

4

5

6

1

Көрсетілген қызметтен

мың тг.

25862

38795

+12933

2

Көрсетілген қызметтің өзіндік құны

мың тг.

25173

25173

 -

3

Жалпы пайда (залал)

мың тг

689

13622

+12933

4

Өткізілу шығындар

21479

14320

-7159

5

Әкімшілік шығыстар

4182

6274

+2092

6

Қаржылық шығындар

400

600

+200

7

Басқада операциялық емес шығыстар

7334

11001

+3667

8

Салыққа дейінгі пайда (залал)

мың. тг

-31279

-18573

-

9

Негізгі құралдардың құны

мың.тг

15231

42391

+27160

10

Қор қайтарымы (1ж/7ж)

теңге

1,698

0,916

-0,782

11

Қызметкерлердің саны

20

20

-

12

Материалдар қайтарымы (1ж/2ж)

теңге

1,027

1,541

+0,514

113

Еңбекақы қоры

мың.тг

3530

5386

+1796

114

Қызметкерлердің орташа айлық жалақысы

теңге

29960

45800

+15840

115

Еңбек өнімділігі (1ж/11ж)

мың тг.

1,293

1,940

+647

Кесте  мәліметтері бойынша «MAGIC WORLD» ЖШС 2012 жылы көрсеткен қызметінен алған кірісі 64657 мың тг. алған, оның ішінде 2-ші жарты/жылдықтан 13622 мың тг өсірген. Жалпы пайда 2012 жылдың 2-ші жарты/жылдығында 11449 мың тг. болып, 1-ші жарты/жылдықтан 12933 мың тг. өскен. Қызметтердің қорытындысы бойынша пайда алудың орнына 2012 жылдың жарты/жылдығында -31279 мың тг. зиян (залал) алынған, ал 2-ші жарты/жылдығында -18573 мың тг. зиян (залал) алыңған.

Кесте 3

«MAGIC WORLD»ЖШС негізгі құралдарды тиімді пайдалану мәліметтері 2012 1,2-ші ж/жыл.

Рет

Көрсеткіштер

Өлшем бірлігі

Нақты

Ауытқуы

(+,-)

2012 ж

1-ші ж/жыл

2012ж

2-ші ж/жыл

1

2

3

4

5

6

1

Орындалған жұмыс(қызмет) көлемі

мың тг.

25862

38795

+12933

2

Негізгі құралдардың көлемі

мың тг.

15231

23881

+8650

3

Қор қайтарымы

мың тг.

1,678

1,624

-0,054

4

Қор сыйымдылығы

мың тг.

0,589

0,615

-0,026

Кесте мәліметі бойынша«MAGIC WORLD»ЖШС 2012 жылдың 2-ші ж/дылдықта қызметінен 38795 мың тг. алып, өткен 1-ші ж/дылдықтан кірісті 33,4 % өсірген (38795/25862-100) .Қор қайтарымы 2012 жылдың 2-ші ж/ж 1,624 тг. болып 1-ші ж/ж-0,054 тг. кеміген; дегенмен қор қайтарымы 2 тг. жуықтаған.

Қор сыйымдылығы 2012 жылы 0,589-0,615 тг. аралығында. Екі көрсеткіш да өң нәтижелі деп есептеуге болады.

Кесте 4

«MAGIC WORLD»ЖШС материал ресурстарының мәліметтері 2012 ж.

Рет

Көрсеткіштер

Өлшем бірлігі

Нақты

Ауытқуы

(+,-)

2012 ж

1-ші ж/жыл

2012ж

2-ші ж/жыл

1

2

3

4

5

6

1

Өнімді, қызметті өткізуден кіріс

мың тг.

25862

38795

+12927

2

Материал шығындары

мың тг.

25173

25173

-

3

Материал қайтарымы

тенге

1,027

1,541

+0,514

4

Материал сыймдылығы

тенге

0,977

0,647

-0,326

Кесте мәліметтері бойынша ЖШС қызметтен кіріс 2012 жылдың 2-ші ж/ж 1-ші ж/ж  +12927 мың тг. өскен. Ал материалдың  шығындардың деңгейі сақталған (1-шімен 2-ші ж/ж) -25173 мың тг.

Материал қайтарымы 2-ші ж/ж 1,541  тг. құрап, 1-ші ж/ж +0,514 тг. өскен, ал  материал сыймдылығы 2-ші ж/ж , 1-ші жж 0,647 кеміген.Осы екі көрсеткіштің 2012 жылы оң нәтижелі болып кірісті +12927 мың тг. өсуіне әсер еткен. Сондықтан,«MAGIC WORLD»ЖШС 2012 жылы материал ресурстарын пайдалануына оң баға беруге болады.

Кесте 5

«MAGIC WORLD»ЖШС2012 ж. ақша қаражатының қозғалысын туралы мәліметтері.

Көрсеткіштер

2012 ж

Ауытқуы

+,-

1-ші ж/ж

2-ші ж/ж

1

2

3

4

5

1

Ақша қаражатының түсүі

37187

24892

-12385

1.Қызмет көрсетуден

31399

20932

-10467

2.Басқада өткізілімдерден

3490

5236

-1746

3.Басқада кірістер

371

557

+186

2

Ақша қаражатының шығысы, барлығы  оның ішінде:

22155

51697

+29542

1.Жабдықтаушыларға тауар мен қызметке

45028

19299

-25729

2. Жабдықтаушыларға берілген аванс

600

400

-200

3. Еңбекақы төлемі

2669

80

-2509

4. Сыйақы төлемдері

400

600

+200

5. Салықтық төлемдер

2030

2482

+452

6. Басқада төлемдер

105

159

+54

3

Операциялық қызметтен түскен ақшаның таза сомасы (1жол-2 жол)

-6873

-5000

-

4

Жылдың басындағы ақша қалдығы

11912

5

Жылдың соңына ақша қалдығы

39

Кесте мәліметі бойынша ЖШС ақша қозғалысы тек қана операциялық қызметтен болған. Ақшаның түсімі 2012 жылдың 2-ші ж/ж 24792 мың тг. болып, 1-ші ж/ж -10467 тг. азайған.Негізгі ақша түсімі көрсетілген қызметтен, басқада өткізілімдерден түскен. Ақша қаражатының шығысы 2012 жылдың 2-ші ж/ж 51697 мың тг. ,болып 1-ші ж/ж 29542 мың тг. өскен.

 Төлемдер негзінен  жабдықтаушыларға, еңбеақыға, салықтың төлемдерге жұмсалған.Нәтижесінде 2012 жылдың слңына ақша қалдығы 39 сың тг. құрады.

1.3  Есеп және аудиттің халықаралық стандарттарын енгізу жағдайында есеп және аудитті ұйымдастырудың теориялық және методологиялық аспектілері

Қазақстан Республикасында жүргізіліп отырған бухгалтерлiк есеп жүйесiн-дегі реформа шаруашылық жүргізуші субъектілердің қызметі туралы ақпаратты және оның қаржылық есеп көрсетілуін қалыптастыруды көпшілік мақұлдаған халықаралық стандарттарға кезең-кезең бойынша көшуіне мүмкін-дік береді. Алайда теориялық, әдістемелік және іс-тәжірибе сипаттарындағы көптеген мәселелер әлі шешімін тапқан жоқ. Олардың қатарына бухгалтерлік есептің сапасын бағалау мәселесін де жатқызуға болады. Аудитте пайдаланатын ақпараттардың уақтылы алынуы мен күмәнсіз анықтығы және толық болуы есептің сапасына байланысты. Есептік рәсімдерді ұйымдастырудың теориялық негізі болмаса, онда іс-тәжірибеде аса қажет есеп берулердің сапасын қадағалайтын ғылыми негізделген жүйе әзірлеу мүмкін емес.

Нарықтық қатынастарға көшу жағдайында есептік, бақылаушы –талдамалы және аудиторлық қызметтердің мақсаттары едәуір басқаша сипатта қалыптасқан немесе қалыптасып келе жатқан шаруашылық жағдайды талдау, нақты шешімдерді қабылдау, оның орындалуын ұйымдастыру және бақылау. Мұндай қызмет өндірістік ресурстарды басқарудың ең қажетті құралы болып табылады, мұнда есептің ақпараттық –технологиялық аспектісі тек қосалқы, көмекші түрінде ғана болады. Ал, іс жүзінде есептік –технологиялық қызмет табиғаты бойынша маманның жоғары  кәсіби дайындығын талап етіп, ғылым мен өнерді ұштастырады, талдаудың нысандырылған және нысанданбаған тәсілдерін қолдану ептілігін ұйғарады. Шетелдік кәсіпорындарда ең алдымен басқару есебі деп аталатын тұжырымдамада көрініс тапқан. Осы тұжырым-дамаға сәйкес ресурстарды тиімді пайдаланудың түрлі есептері жасалады, өнім, жұмыс, қызметті өткізудің келешегіне және мәмілелер көлемінің өзгеруіне қарай түпкілікті қаржылық нәтижелер болжанады.

Осынау өзекті мәселелерге қарай ТМД елдерінің ішінде алғашқылардың бірі болып, Қазақстан Республикасында өз қызметін еліміздің аумағында жүзеге асыратын барлық жеке және заңды тұлғаларға міндетті болып табылатын нормативті –құқықтық актілерге айналған Аудиттің халықаралық стандарттары мен бухгалтерлік есеп стандарттарын әзірлеп, енгізу қолға алынды. Қабылданған стандарттардың мақсаты халықаралық нормаларға бухгалтерлік есеп пен аудиторлық қызметті сәйкестендіру болып табылады.

Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттарына (ҚЕХС) Бухгалтерлік есеп шоттарының бірыңғай жоспарына көшуі және 2005 жылдан бастап қаржылық есептеменің жаңа формасын енгізу есептік –талдамалы және бақылау жұмыстарын жетілдіру ісіне көп көмектеседі. Ішкі өндірістік, басқарушылық есеп пен есеп беру шоттарының жұмыс жоспарын субъектілер өз қызметінің ерекшелігіне қарай дербес әзірлейді.

Қазіргі уақытта экономикалық ақпараттың дамыған жүйелерінің бірі бізде де, батыс елдерінде де қаржылық және басқарушылық болып бөлінетін есеп екендігін атап айту қажет. Қаржылық есептің басты мақсаты қаржылық есептемені жасау болып табылады. Оның дер уақытында дайын болып, қолға тиюіне акционерлер, инвесторлар, кредиторлар, серіктестер, әкімшілік, бақылаушы және басқа органдар сияқты көптеген пайдаланушылар аса мүдделі. Ал басқару есебінің мәліметтері шаруашылық жүргізуші субъектілер-дің қызметін ұйымдастыруға тікелей қатысатын меншік иелеріне әкімшілікке, менеджерлерге және басқа да ішкі тұтынушыларға арналған.

Бухгалтерлік есепті реформалау және аудитті ұйымдастырудың озық тәжірибесі Халықаралық валюталық қордың (ХВҚ). Бүкіләлемдік банктің, халықаралық даму бойынша Америка агенттігінің (ЮСАИД). Еуропалық одақтың (ЕО) және Британдық кеңестің белсенді қатысуымен өткізілгендіктен, оны құраудың ағылшын –американдық үлгісі негіз етіп алынды. Бухгалтерлік есеп пен аудитті жетілдіру бойынша ұсыныс конституция, Азаматтық кодекс, бюджет кодексі, Салық кодексі, «Банкрот туралы», «Акционерлік қоғамдар ту-ралы», «Шетелдік инвестициялар туралы», «Ақша аударымдары мен төлемдері туралы» заңдардың және компания, фирма мен коммерциялық ұйымдардың қызметін реттейтін Қазақстан Республикасының басқа да нормативті –құқықтық актілер талаптарын ескеру арқылы әзірленді.

Кәсіпорын өзінің жағдайына, көлеміне және қызмет түріне қарап бухгалтерлік есепті ұйымдастыру нысандарын дербес белгілейді; есептік саясатын қалыптастырады; қаржылық және өндірістік есептері бойынша қызмет ету аясын белгілейді шаруашылық операцияларына бақылау тәртібін әзірлейді, сондай-ақ бухгалтерлік есепті ұйымдастыру үшін басқада қажет шешімдерді жасайды.

Субъектіде бухгалтерлік есепті ұйымдастыруға, шаруашылық операция-ларын орындаған кезде оның заңдылығын сақтауға кәсіпорынның бастысы жауапты болып келеді.

Субъектінің құрылымдық бөлімшелерінде бухгалтерлік есепті жүзеге асыруға кәсіпорынның бас бухгалтері басшылық етеді. Егер де кәсіпорынның дербес бухгалтерлік қызметі болмаса, онда бухгалтерлік есеп пен қаржылық есеп беру арнайы мамандандырылған фирмалардың немесе келісім шарттың негізінде жұмыс істейтін мамандардың көмегімен жүзеге асырылады.

Субъект активтердің, меншікті капиталының, міндеттемелердің және олармен жасалатын шаруашылық операцияларының екі жақты жазу тәсілімен, бухгалтерлік есеп шоттарының типтік жоспарымен сәйкестендіріп бухгалтерлік есебін жүргізеді.

Бухгалтерлік қызметтің басты мақсаты субъектіні жедел басқару үшін ақпараттармен, қаржылық нәтижесі мен шаруашылық процестері туралы дұрыс және толық ақпараттармен қамтамасыз ету, сондай-ақ инвесторларға, жабдықтаушыларға, сатып алушыларға, банктерге және басқа да мүдделі тұлғаларға бухгалтерлік есептің стандартына сәйкес қаржылық есеп беруді жасау болып табылады.

Есеп принциптері есеп процессін жүргізу мен қорытынды есепті құрудың негізін құрайды. Олар әділ болуға, тек бухгалтерлік есепке тән болуға тиісті, яғни басқа ғылымдардың негізімен ауыстыруға болмайды.

Бухгалтерлік есеп процесін жүргізу мен қорытынды есепті құруға негіз болатын принциптер ретінде мынадай принциптерді атауға болады:

  1. Есептеу,   үздіксіз, Түсініктілік, Орындылық, Мәнділік (маңыздылық), Сенімділік, Әділетті (бұрмалаусыз) көрсету, Мәнділіктің (маңыздылықтың) нысаннан артық болуы, Бейтараптық, Сақтық,  Толықтық,  Салыстырмалық,  Өз уақытында дайындап беру.

Қаржылық қорытынды есептің сапалық сипаттамалары қорытынды есепте берілген ақпараттарды оларды пайдаланушылар үшін пайдалы ететін атрибуттар болып табылады. Сапалық сипаттамалардың төрт принципіне: түсініктілік, орындылық, мәнділік (маңыздылық), сенімділік жатады.

Кәсіпорынның бастапқы бақылауын жүзеге асыру үшін таңдап алынған тәсілдер жиынтығы, құндық өлшемдері, ағымдағы топтастыруы және бухгалтерлік есептегі шаруашылық қызметіне жасалған қорытынды шолу фактілері кәсіпорынның есептік саясатында көрініс табуы тиіс. Есептік саясат –бұл бухгалтерлік есептің әдісін жүзеге асыратын тетігі.

Есеп саясаты кәсіпорындағы есеп жүргізу процессінің барлық аспектілерін қамтиды -әдістемелік, техникалық, ұйымдық. Бухгалтерлік есептің әдістемелік аспектісі активтерді бағалау тәсілдері, амортизацияны есептеу тәсілдері, табыстарды анықтау тәсілдері сияқты элементтерден тұрады.

Ұйымдық аспект –кәсіпорындағы бухгалтерлік қызметті ұйымдастыру элементтерін қамтиды. Есеп саясаты ең бірінші қаржылық қорытынды есеп беруге түсіндірме хатта ашылып көрсетілуге тиіс. Егер есепті кезеңде есеп жүргізу саясатында өзгерістер болатын болса, онда оның себептерін көрсету қажет, ал өзгерістер елеулі қаржылық және материалдық зиян шегуге әкелетін болса, онда есеп саясатын ашып көрсету кезінде осы өзгерістер нәтижесін бағалау қажет.

Кәсіпорын басшысы бекіткеннен кейін есеп саясаты нормативтік құжат статусына ие болады. Кәсіпорынның есеп саясаты мен белгіленген бухгалтерлік есеп жүргізу тәртібінің сақталмауы субъектінің мүліктік және қаржылық жағдайының бұрмалауына әкеліп соқтыратындықтан, оны бухгалтерлік есептің дұрыс жүргізілмеуі деп айтуға болады. Бухгалтерлік стандарттарға сәйкес өзінің есептік саясатын қалыптастырады, онда шаруашылық қызметтің есебіне оптималды әдістер таңдалды. Негізгі құралдардың тозуын есептеуде тіксызықты бірқалыпты әдісті таңдады, материалдық құндылықтарды бағалауда ФИФО әдісі қолданылады, ал өндіріс шығындарын есептеуде нормативтік әдісті пайдаланады.

Қазіргі кезде Қаржы Министрлігі бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру заңына өзгерістер мен қосымшалардың жобасын дайындады. Осы заңдылықта республиканың кәсіпорындары қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттарына көшу кезегімен орындалатыны көзделеді. Бірінші кезекте 2005 жылдың қаңтарынан бастап Қазақстан Республикасының ¦лттық банкі қызметіне реттеу және бақылау жүргізетін ұйымдар, құнды қағаздары жоғары категорияда биржалары тізіміне енгізілген акционерлік қоғамдар, ұлттық компаниялар, мемлекеттің қатысуы бар акционерлік қоғамдар өтеді. Ал 2006 жылғы қаңтарынан мемлекеттік кәсіпорындар бірінші кезекте аталмаған акционерлік қоғамдар есеп берудің халықаралық стандарттарына көшеді. 2007ж. қаңтарынан қалған ұйымдардың өтуі жоспарланып отыр.

Халықаралық стандартқа сәйкес шоттардың типтік жоспары шоттардың 4 класынан тұрады. Атап айтқанда: 1 класс – Активтер; 2 класс- Міндеттемелер; 3 клас – Меншікті капитал; 4 класс – Қызметтің нәтижелері.

Әрбір класқа, шоттардың бірнеше тобын біріктіретін бөлімдер енгізілген. Шоттардың жаңа типтік жоспары -өтімділіктің өсуі бойынша құрудың ескі принципінен өзгеше өтімділіктің азаймалы принципі бойынша құрылған. Бірінші бөлім ақшалай қаражаттарды есепке алу үшін басында келтірілген шоттар құрамында айналымдағы активтерді есепке алу үшін арналған.

Одан ары өтімділіктің азаю мөлшері бойынша тауар қорлары мен өткізу арналған қаржы активтерін, дебиторлық берешектерді есепке алу шоттары болады. Шоттардың жаңа жоспары бойынша шоттардың жіктелу негізінде активтердің үш категорияға бөлінетіндігі қадағаланады.Олар: қаржы активтері, материалдық активтер және материалдық емес активтер болып саналады.

       Мұнай –газ өндіру және өзге де өндіру салаларының өздеріне тән ерекше-ліктеріне байланысты барлау және бағалау активтерін есепке алу үшін кәміл

жаңа шоттардың енгізілгендігін айта кету керек.

Екінші класс міндеттемелерді есепке алу шоттарына арналған. Әрине, онда да өтімділік пен мерзімділіктің кему принциптері бақыланады.

 2 класс “Міндеттемелер” келесі бөлімдерден тұрады:

 1 бөлім – Қысқа мерзімді міндеттемелер;

 2 бөлім –Ұзақ мерзімді міндеттемелер.

       Осы класстың бірінші бөлімінде сауда және басқа кредиторлық берешектерді есепке алу шоттары келтірілген.

       Стандартта шартты және кепілді міндеттемелер сияқты жіктелетін, болашақ міндеттемелердің орындалуы барысында резервті құру бойынша халықаралық стандарттың талаптарын толыққанды іске асыруға мүмкіндік беретін бағалау міндеттемелерін есепке алу үшін жаңа шот енгізілді.

  3 класс “Меншікті капитал”.

  4 класс “Қызметтің нәтижелері”. Қызмет түріне қарай шоттар топ бойынша бөлінген: негізгі және негізгі емес қызметтен түскен табыстар. “Шығыстар” бөлімінде де негізгі және негізгі емес қызметтің шығыстарын есепке алу үшін шоттар топтастырылған.

       Осы класс шотының үшінші бөлімі қызмет нәтижелерін есепке алу үшін өндірістік есеп жүргізудің шоттарына арналып отыр.

2  ҚАРЖЫЛЫҚ ЕСЕП БЕРУДІ ҰЙЫМДАСТЫРУ

2.1  Қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттарын пайдалану

Қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттары –бұл қаржылық есеп беруді қалай дайындап, қалай ұсыну керектігі жөнінде стандартты ережелер мен процедуралары.

Халықаралық қаржылық есеп беру стандарттарының (МСФО) басшы құжаттары: біріншіден, бұл халықаралық стандарттар бойынша қаржылық есеп беруді дайындау және құрастыру концепциясы екіншіден, ең маңызды құжат, бұл стандарттардың өзі, олар компаниялар үшін іс-әрекет орындауға басқару құралы, үшіншіден, - комментариялары, олар стандарттарды ісжүзінде қолдануға көмектеседі.

Халықаралық қаржылық есеп беру стандарттары Қазақстандық бухгал-терлік есеп стандарттарына қарағанда қаржылық есеп беруді дайындау және құрастыру барысында толық және тәмпіштелген әдістеме құралы.

№ 1 «Қаржылық есеп беруді ұсыну» қаржылық есеп берудің халықаралық стандартында (ҚЕБХС) қаржылық есеп беру тәртібі мен құрамы анықталған, оған сәйкес қаржылық есеп берудің толық құрамы мыналардан тұрады:

 - Бухгалтерлік баланс;

 - Табыстар және зияндар туралы есеп беру;

- Капиталдағы өзгерістер туралы есеп беру;

 - Ақша қаржылары қозғалысы туралы есеп беру;

 - Есеп саясаты және ескертулер.

Баланс бұл британдық, континентальдық, американдық типтердекомпанияның таңдауы бойынша берілетін активтердің, міндеттемелердің және капиталдың қалдығының жиынтығы.

       Табыстар және зияндар туралы есеп беру- операциялық, басқа, ерекше, тоқтатылатын қызмет түрлері бойынша кірістер мен шығындарды қорытындылайды және компанияның қалауына байланысты шығын түрлері бойынша (шығындық тип) немесе  шығын баптары бойынша (функционалды  тип) жасалады.

Ақша қаржылары туралы есеп беру – операциялық, инвестициялық, қаржылық қызмет түрлері бойынша жинақталып кассалық принцип негізінде тікелей немесе жанама әдіспен жасалады. Қызмет түрлерінің құрамы, компаниямен  ақша қаржылары туралы есеп беру баптарының құрамында нақтыланады.

Капиталдағы өзгерістер туралы есеп беру меншіктік капитал қозғалысын қорытындылайды. Оны жасаудың типтері компанияның заңды статусына байланысты.

Стандарт есеп беруде ашып көсетілуге тиісті ақпараттың ең төменгі мөлшерін анықтайды

Кесте 6

Ашылып көрсетілуге тиісті ақпарат құрамы

Бухгалтерлік баланс

Табыстар және зияндар туралы есеп беру

Капиталдағы өзгерістер туралы есеп беру

Негізгі құралдар.

Матераиалдық емес активтер.

Қаржылық активтер.

Қатысу әдісі бойынша есеп-телінген инвестициялар.

Босалқылар.

Азшылық үлесі.

Ақша қаржылары және олардың баламалары.

Саудалық және басқа кре-диторлық қарыздар.

Салық міндеттемелері.

Салық талаптары.

Резервтер (міндеттемелер бойынша).

Ұзақ мерзімді пайыздық міндеттемелер.

Саудалық және басқа деби-торлық қарыздар.

Шығарылған капитал.

Резервтер (капитал бойын-ша).

Түсім.

Операциялық қызмет нәтиже-лері.

Қаржыландыру бойынша шығындар.

Үлестік қатысу әдісі бойын-ша есептелген ассоцияланған ком-паниялар және біріккен кәсіп-орындардың табыс/зиян үлесі.

Салық бойынша шығындар.

Қалыпты қызметтен түскен табысы / зиян.

Кезеңнің таза табысы/зияны.

Кезеңнің таза табысы/зияны.

Кірістер.

Тікелей

Шығындар.капитал

Табыстар.шотында

Зияндар.       танылатын.

Есеп саясатындағы өзге-рістер нәтижелері.

Негізгі қателерді түзету нәтижелері.

№ 1 «Қаржылық есеп беруді ұсыну» қаржылық есеп берудің халықаралық стандарты (ҚЕБХС).

Берілген стандарттың мақсаты қаржылық есеп берудің салыстырмалы болуы үшін жалпыға арналған есеп беру үшін негізін қамтамасыз ету болып табылады. Бұл стандарт мыналарды белгілейді:

 - Қаржылық есеп беру үшін жалпы тәртіп.

 - Оның құрылымы бойынша ұсынымдар.

 - Оның мазмұны бойынша аз талаптар.

 - Оның ҚЕБХС-на сәйкестігі бойынша ұсынымдар.

 - Оның ҚЕБХС-нан мүмкін болатын ауытқулары бойынша ұсынымдар. Берілген стандарт пайдаланушылардың нақты сұранымдары, сонымен қатар қысқартылған аралық есеп беру бойынша алынған ақпараттарды ашып көрсету міндеттеріне кірмейтін, ҚЕБХС-на сәйкес дайындалып берілетін жалпыға арналған қаржылық есеп берудің барлық нысандарын беруге пайдаланылады. № 1 ҚЕБХС қаржылық есеп беру тек,  қаржылық есеп беруді жасаған кезде ҚЕБХС-да қолданылатын әрбір стандартқа сәйкестігі қамтамасыз етілген кезде

ғана оның принциптеріне сәйкестігін анықтайды, яғни ҚЕБХС-ын бөліп пайдалануға болмайды. Егер стандарттар таңдалынып пайдаланылатын болса,

бұл есеп берудің  халықаралық стандарттарға сәйкес еместігін білдіреді.

№ 7 «Ақша қаржыларының қозғалысы туралы есеп беру» қаржылық есеп берудің халықаралық стандарты (ҚЕБХС).

Стандартқа сәйкес ақша қаржылары мыналар болып табылады:

 - нақты ақша (кассадағы, банктегі);

 - ақша баламалары (өтімділігі жоғары қысқа мерзімді инвестициялар).

Есеп беру кәсіпорынның қаржылық құрылымын, оның төлем қабілеттілігі мен ликвидтігін,  компанияның таза активтеріндегі өзгерістерін бағалау және басқа мақсаттар үшін пайдаланушыларға қажетті ақша қаржыларының ағымы туралы ақпараттардан тұрады.

Есеп берудегі бөлімдер қызмет түрлері бойынша бөлінеді:

а) операциялық қызмет – бұл компанияның кіріс келтіретін негізгі қызметі,  инвестициялық  және қаржылық қызметтен басқа қызмет. Операциялық қызметтен есеп беруде ақша қаржыларының қозғалысы тікелей немесе жанама әдіспен көрсетіледі.

   Тікелей әдіс:

       ҚЕБХС № 7 тікелей әдісті қолдануды ұсынады

   Жанама әдіс:

      Кезеңнің табысы/зияны мыналарды есепке алып түзетіледі:

  - ақшалық емес операциялардың әсері;

  - кейінге қалдырылған немесе есептеулер;

  - ақша қаржыларының инвестициялық немесе қаржылық ағымдары.

  б) инвестициялық қызмет – ұзақ мерзімді активтерді және ақша қаржыла-рының баламаларына жатпайтын басқа инвестицияларды сатып алу және сату;

  в) қаржылық қызмет – компанияның капиталы мен қарыздық қаржыларының көлемі және құрамында өзгерістерге келтіретін қызмет

       Инвестициялық және қаржылық қызмет бойынша бірқатар баптар бойын-ша өзара есептесуді пайдаланып нетто - әдісті қолдануға болады.

       Салық салу бөлімнің әрбіріне тікелей байланыс болғанда немесе опера-циялық қызмет құрамында келтіріледі. Ақшалық емес формада жүргізілген инветициялық және қаржылық операциялар есеп беруге кірмейді, бірақ түсіндірмелерде ашық көрсетіледі. Шетелдік филиалдардың ақша айналымы есеп беруге тарихи бағамы бойынша кіргізіледі. Бағалы қағаздар бойынша алынған пайыздар мен дивиденттер инвестициялық қызметте, төленгендері қаржылық қызметте көрсетіледі. Төтенше ақша операциялары есеп берудің әрбір бөлімінде жеке баппен бөлініп көрсетіледі.

       Есеп беруде алынған ақша қаржылары және оның баламаларының қал-дығы есеп беру күніндегі баланстық қалдығына тең болуы керек.

       Қаржылық есеп берудің көрсеткіштерімен құрамдас бөлімдері өзара байланысты, себебі олар шаруашылық өмірінің сол бір фактілерін әртүрлі аспектте сипаттайды. Бірақ та әрбір есеп беру басқа есеп берулерден ерекшеленетін ақпарат береді, олардың ешқайысысы тек бір мақсатқа қызмет етпейді және пайдаланушылардың ерекше қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қажетті барлық ақпаратты бермейді.

       Қаржылық есеп беруді жасаған кезде мыналарды ескерген жөн, олар негізгі жорамалдарға негізделеді және толтыру мен ұсынудың ерекше принциптерін иеленеді.        Есеп беру деп кәсіпорынның өткен кезеңдегі қаржылық-шаруашылық қызметін кешенді түрде сипаттайтын барлық көрсеткіштер жүйесін айтамыз. Есеп беру процесін жасау есеп жұмысының соңғы сатысы болып табылады.

       Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің 2003 жылдың 17 қаңтардағы № 14 Бұйрығымен 30- «Қаржылық есеп беру» бухгалтерлік есеп стандарты бекітілді. Осы БЕС-ның бекітілуімен ҚР-ның Бухгалтерлік есеп жөніндегі Ұлттық комиссиясының 1996 жылғы 13 қарашадағы 3 қаулысымен бекітілген БЕС-1 «Есеп саясаты және оның ашылымы», БЕС-2 «Бухгалтерлік баланс және қржылық есептегі негізгі ашылымдар», БЕС-3 «Қаржы шаруашылық қызметінің нәтижелері туралы есеп беру» күші жойылды.

       30 «Қаржылық есеп беру» БЕС-пен қаржылық есеп берудің мақсаты және қолданылу саласы, қаржылық есептің тағайындалуы, қаржылық есеп үшін жауапкершілік, қаржылық есептің құрамы, жалпы ережелері, құрылымы және мазмұны бекітілді.

       30-БЕС бойынша ұйымдардың қаржылық есептерінің құрамы мыналарды қамтиды:

  1. бухгалтерлік баланс;
  2. кірістер және шығыстар туралы есеп беру;
  3. ақшаның қозғалысы туралы есеп беру;
  4. меншікті капиталдағы өзгерістер туралы есеп беру;
  5. ұйымдардың есеп саясаты туралы ақпарат және түсіндірме жазба.

       Бухгалтерлік есеп стандарттарының талаптарға сәйкес келуі және дұрыс берілуі бойынша ережелер қамтылған.

      Стандартпен кәсіпорынның есептік саясатын жасауы, қаржылық есепті ақшаның қозғалысы туралы есепті қоспағанда есептеу принципімен жасауы қажеттігін көрсеткен.

       Осы стандартпен бухгалтерлік баланс, кірістер және шығыстар туралы есеп беру, меншікті капиталдағы өзгерістер туралы есеп беру және қаржылық есепке түсіндірмелерді жасаудың құрылымы мен мазмұны берілген, ал ақшаның қозғалысы туралы есеп беруді ұсыну үшін талаптарды және онымен байланысты ашуларды 4- «Ақша қозғалысы туралы есеп беру» БЕС белгілейді. Ақшаның қозғалысы туралы ақпарат қаржылық есеп беруді пайдаланушыларға

ұйымның ақша мен оның баламаларын генерациялау қабілетін және осы ақша ағындарын пайдалануда ұйымдардың қажеттіліктерін бағалау үшін негізді қамтамасыз етеді.

       Қаржылық есеп берудің мақсаты өз пайдаланушыларына занды тұлғаның қаржылық жағдайы туралы сенімді, мәнді және пайдалы ақпараттарды беру болып табылады. Қаржылық есеп берудің пайдаланушыларынын катарына потенциалды инвесторлар, кредиторлар, жабдықтаушылар, сатып алушылар, еңбеккерлер, сондай-ақ мемлекеттік органдар, т.б. кіреді.

       Қаржылық есеп беру басқарушы органдардың жұмысын және субъектің ресурстарын, міндеттемелерін және ақша қаражаттарының болашақтағы ашндарын бағалауға, несие беру бойынша шешімдерге және инвестициялық шешімдерді қабылдауға пайдалы ақпараттарды береді.

       Есеп беру мәліметгерін кәсіпорынның тиімділігін бағалау үшін, сондай-ақ шаруашылық қызметін талдау үшін сыртқы пайдаланушылар пайдаланады.

       Осымен қоса, есеп беру кәсіпорынның шаруашылық қызметін жедел басқару үшін қажет және ол болашақ кезендерді жоспарлау мен болжау үшін басты (бастапқы) база болып табылады.

       Есеп беруге қойылатын негізгі талаптар: кәсіпорын қызметінің нәтижесін анық және объективті көрсету, барлық көрсеткіштерді бір-бірімен қатаң түрде үйлестіру, бухгалтерлік пен жедел-статистикалық есеп берудің сабақтастығын (үйлесімділігін) сақтау, әдістемелік және басқа да ережелерді сақтау болып табылады.

       Бұрмаланған есеп бергені үшін кәсіпорыннын басшысының бас бухгалтері Қазақстан Рсепубликасының әрекет етіп тұрған зандарына сәйкес жауап береді.

       Бухгалтерлік есептің ақпараттары балансқа дейін кажет өндеулерден өтеді. Бұл өндеу процесі төрт кезеңнен тұрады:

       Бірінші кезең. Әртүрлі шаруашылық фактілері құжатталады (іскерлік мәміле  жасалады).

       Екінші кезең. Есеп мәліметтері есеп талабына байланысты жіктеледі, содан соң бухгалтерлік есеп шоттарында көрсетіледі (есеп регистрлеріде ЖО, ведомость, Бас кітап).

       Үшінші кезең. Есеп жиынтығы есеп беру нысандарына көшіріледі (баланс, қаржылық-шаруашылық қызметі туралы есеп беру, акша-қаражаттарының қозғалысы туралы есеп беру т.б.).

       Төртінші кезең. ШС-нің каржылық-шаруашылық қызметі талданады.

Қаржылық есеп пайдаланушылар үшін айқын, түсінікті болуы және барлық мәнді ақпараттарды ашуы тиіс. Қажет болған кезде түсініктеме хаттамасында (жазбасында) баптардың жіктемесі мен ақша қаражаттары туралы қосымша мәліметтер арқылы олардың мазмұнын түсіндіру керек.

Қаржылық есеп беруде занды тұлғалардың атауы, тұрған жері, есеп беру кезеңі мен күні көрсетілуі тиіс. Сондай-ақ, ұйымның қызмет түрі, заңды нысаны, өлшем бірлігі келтірілуі тиіс.

Қаржылық есеп беру өткен кезеңдердің мәліметтерімен салыстырылады. Есеп беру Қазақстан Республикасының валютасында жасалады, өлшем бірлігі - мың теңге. Жылдық есеп берудің есептік кезеңі болып толық календарлық жыл саналады; ал жаңадан құрылған субъектілер үшін — занды тұлға ретінде статусын алған күнінен бастап есепті жылдың 31-ші желтоқсанына дейін саналады. Меншік иесінің есеп берудің басқа да кезеңдігін белгілеуге құқығы бар (жылына бір реттен кем болмауы керек).

       Субъект қаржылық есеп беруді жасау кезінде активтер мен міндетте-мелерді бағалау үшін бастапқы құнын негізге алады және сонымен қоса басқа

да бағалау әдістерін пайдаланады.

       Енді біз қаржылық есеп беруді жасаудың тәртібі мен мазмұнын және соған тіркеме ретінде берілетін түсініктеме хаттамасын қарастырамыз.

2.2Бухгалтерлік баланс – қаржылық есеп берудің негізгі формасы

       Жылдық бухгалтерлік баланс есеп беру кезеңіне кәсіпорынның қаржы жағдайын сипаттайтын есеп. Бұл ақпарат пайдаланушылардың тең тобына шешімдер қабылдау үшін қажет.

       Кез келген мемлекеттің экономикасында баланс маңызды қызметтер атқарады, негізгілерін айта кетейік. Баланс меншік иелерін менеджерлерді және басқа басқарумен байланысты тұлғаларды субьектінің муліктік жағдайымен таныстырады. Баланстан олар меншік иесі неге ие екенін біледі, яғни кәсіпорын қарамағындағы материалдық құндылықтардың қорын көрсетеді.

       Үшінші тұлғалар алдында алынған міндеттемелерін жақын уақытта орындай алатынын баланс бойынша анықтайды. Субьектінің жұмысының соңғы қаржы нәтижесі баланста таза табыс немесе жабылмаған зиян түрінде көрсетіледі. Бухгалтерлік балансты жасау техникасы дегеніміз- барлық қажетті есеп жұмыстарының (процедуралар) жиынытығы. Бұл процедуралар дайындық жұмыстарынан, мысалы, түгендеу, жеке есеп кезеңдерінің арасындағы жеке баптарды (кірістер және шығындар) бөлу, мүлік құнынын есептен шығарудың көрсетуден, шоттарды жабудан және сәйкес есеп регистерлеріне қорытынды жасаудан тұрады. Бухгалтерлік балансты  жасау үшін растайтын құжаттармен рәсімделген есеп жазулары негіз болып табылады.

       Ұзақ мерзімді, ағымдағы активтердің, меншікті капиталдың, ұзақ мерзімді және ағымдағы міндеттемелердің қорытынды сомалары бухгалтерлік баланста ашып көрсетілуі қажет.

       Балансты құру принциптері:

       Бұлардың өзара байланысын көрсету және пайдаланушылардың назарын маңызыды бөлімшелерге аудару үшін активтер, міндеттемелер, меншікті капитал баланс құрылымында бөлінген. Актив қысқа мерзімді болып жіктеледі:

       Барлық басқа активтер әдетте ұзақ мерзімді болып жіктеледі.

       Ұзақ мерзімді активтерге жататындар:

  - негізгі құралдар;

  - материалды емес активтер;

  - ұзақ мерзімді инвестициялар, және басқалары.

       Негізгі құралдар. Оларға келесі талаптарды қанағаттандыратын материал-ды активтер жатады:

  - кәсіпорынның қалыпты қызметін жүргізу процессінде өндіріс құралдары ретінде тікелей қолданылатын;

  - ұзақ мерзімге (бір жылдан артық) пайдаланылатын.

       Негізгі құралдарға мыналар жатады

  - жер,

  - ғимараттар,

  - машиналар мен жабдықтар,

  - жиһаз және құрылғылар,

  - көлік құралдары.

       Баланстың бұл баптары активтердің негізгі топтары бойынша жинақталған тозу мөлшері туралы жеке ақпараттардан тұруы қажет.

       Материалды емес активтер. Бұл келесі сипаттамалары бар  кәсіпорынның ерекше активтері:

  - Материалдық нысаны жоқ;

  - Ұзақ мерзімге пайдаланылады;

  - Табыс келтіру қабілеті.

       Материалды емес активтерге патенттер, лицензиялық келісімдер, сауда маркалары және т.б. жатады. Бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкес ма-териалды емес активтер ақшалық емес активтер түріндегі табиғи нысаны болмайтын және тауарларды өндіру, қызмет көрсету процесінде немесе әкімшілік мақсаттарға ұзақ мерзімге пайдаланылатын активтер.

       Ұзақ мерзімді инвестициялар. Он екі айдан артық мерзімге орналастыры-латын жағдайда инвестициялар ұзақ мерзімді болып жіктеледі. Оларға қарыздық міндеттемелер, бағалы қағаздар жатады.

       Басқа активтер. Бұл бөлімге жоғарыда көрсетілмеген басқа активтердің барлығы жатады. Мысалы, болашақ кезең шығындары ұзақ мерзімді деби-торлық қарыздар және т.б.

       Қысқа мерзімді  активтерге жататындар:

  - ақша қаржылары және олардың баламалары;

  - қысқа мерзімді инвестициялар;

  - дебиторлық қарыздар;

  - тауарлы- материалды босалқылар.

       Болашақ кезең шығындары және басқалар.

       Ақша қаржыларына және оның баламаларына мыналар жатады. Касса-дағы, есеп айырысу шотындағы, валюталық шоттағы ақша қаржылары, ақшалық аударымдар, жедел емес банк депозиттері, өтеу мерзімі үш айға дейінгі жоғары ликвидті бағалы қағаздар.

       Қысқа мерзімді инвестициялар. Бұл тез сатылатын, әдетте олар уақытша бос ақша қаржыларына сатып алынады.

Дебиторлық қарыздар. Дебиторлық қарыздарға мыналар жатады сатып алушылар және тапсырыс берушілермен есеп айырысу, алынған векселдер, еншілес тәуелді ұйымдарға дебиторлық қарыздар, есеп беруші тұлғалардың дебиторық қарыздары.

       Тауарлы – материалдық босалқылар. Бұл кәсіпорынның қызыметі про-цесінде сатуға арналған дайын өнім. Тауарлар түріндегі, сонымен қатар  өндіріс процесіне пайдалану үшін немесе әкімшілік – шаруашылық мақсаттарға пайда-лануға арналған шикізат немесе материал нысанындағы активтер. Бухгартерлік баланста шикізаттар аяқталмаған өндіріс және дайын өнім жеке көрсетілуі тиіс.

       Болашақ кезең шығындары. Бұл ақша қаржыларын алдын-ала төлеумен құрылған активтер. Олар белгілі бір уақыт кезеңінде  пайдалану мерзімінде шығындар болады. Сонымен қатар кәсіпорынның шаруашылық қызметі процесінде келесі есептік кезеңдерде өндіріс шығындарына жатқызылатын шығындар туындайды. Мұндай шығындарға өнеркәсіптің маусымдық жұ-мыстарында өндірісті дайындау бойынша, жаңа өндірістерді игеру бойынша және т.б. шығындары жатады.

       Қысқа мерзімді міндеттемелер. Бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкес он екі ай ішінде өтелуге жататындары, қысқа мерзімді міндеттемелер болып жіктеледі.

       Басқа міндеттемелердің барлығы ұзақ мерзімді болып жіктеледі.

Қысқа мерзімді міндеттемелерге жататындар:

       Ұзақ мерзімді міндеттемелер. Оларға  кәсіпорын бір жыл ішінде өтемей-тін қарыздардың барлық түрлері жатады. Бұл бөлімге мыналар жатады:

  1. Қамтамасыз етілген несиелер;

  2. Қамтамасыз етілмеген несиелер;

  3.Негізгісеріктестіктержәнеоныңеншілессеріктестіктерібір-бірінеберетіннесиелері;

  4.Кейінгеқалдырылғансалықтар.

Меншіктікапиталкелесінегізгібөлімдердентұрады:

- жарғылық капитал;

 - төленбеген капитал;

 - қайтып алынған капитал;

 - қосымша төленген капитал;

 - қосымша төленбеген капитал;

 - бөлінбеген кіріс (жабылмаған зиян).

       Есеп берудің негізгі үлгісі болып бухгалтерлік баланс саналады. Оны жасауға дейін есеп регистріндегі барлық синтетикалық шоттар бойынша қалдық пен айналым аналитикалық есеп мәліметгерімен салыстырылады. Жылдың басындағы және аяғындағы баланстардың деректерін салыстыру үшін жыл басындағы бекітілген баланс баптарының номенклатурасы жыл аяғындағы бекітілген баланс номенклатурасымен жөне бөлім топтамаларымен, әрбір баптарымен (егер баланс баптарының номенклатурасында өзгерістер болса) сәйкестендірілуге тиіс.

       Бухгалтерлік баланс 30 БЕС мен есеп беруді жасау бойынша әдістемелік ұсыныстарында анықталған ақпараттардан тұруы тиіс.

       Баланс Бас кітапта көрсетілген шоттардың қалдығы негізінде жасалады. Ол міндеттеме, меншіктік капиталы, активтер деген бөлімдерден тұрады. Активтер мен міндеттемелер өз кезегінде ұзақ және ағымдағы кезеңдерге жіктеледі.

       Ағымдағы активтер мен ағымдағы міндеттемелердің өзара зачет жасалуы рұқсат етілмейді. Баланстың кейбір баптары басқа баптарға енгізілмеуі керек, немесе бұрып қоюға болмайды (мысалға, дебиторлық қарызды, кредиторлық қарызбен жабуға болмайды).

       Сонымен, баланстағы ағымдағы активтер мен міндеттемелерді анықтау және олардың мазмұнын ашудың каржылық есеп беру үшін маңызы зор, сондай-ақ пайдаланатындар үшін де ол өте қажет және олардың сол көрсеткіштері бойынша талдау жасалынады.

       Сонымен ұзақ және ағымдағы активтер, меншік капиталы, ұзақ және ағымдағы міндеттемелер бухгалтерлік баланста ашылуы тиіс. Жыл соңында белгіленген тәртіп бойынша түгендеудің көмегімен баланстың барлық баптары расталуы тиіс

2.3 Кірістер және шығындар туралы есеп беру

       Кірістер және шығындар туралы есеп беру бұл белгілі бір кезең үшін кә-сіпорынның табысты қызыметін өлшейтін есеп. Іскерлік және инвестициялық топтарда ол рентабельдікті, инвестициялық бағалықты, кәсіпорынның несие қабілеттілігін анықтау үшін пайдаланылады. Ол инвесторлармен кредиторларға болашақ ақша ағымдарының көлемін болжауға мүмкіндік беретін ақпараттар береді.

       Бұл есеп қаржылық есеп беруді пайдалануға болашақ  ақша қаржылары-ның қозғаласын бірнеше әдістермен  болжауға мүмкіндік береді.

       Біріншіден, инвесторлар мен кредиторлар кірістер және шығындар туралы есеп беру ақпараттарын  кәсіпорынның бұрынғы қызыметін бағалауға ақпарат-тар береді. Бірақ  бұрынғы табыстар болашақ табыстарды білдірмейді, бірқатар маңызды тенденциялар  тарихи мәлметтер негізінде анықталуы мүмкін.

       Екіншіден, берілген есеп пайдалнушыларға ақша қаржыларының ағымы-ның белгілі бір жетіспейтін деңгейіне келу қаупін аықтауға көмектеседі. Таза табыстың құрамдас табыстарымен шығындарының өзара байланысы бойынша ақпараттар береді. Мұндай ақпараттар кәсіпорын өні-міне сұраныстың өзгеру әсерінің кәсіпорынның кірістері мен шығындарына әсерін бағалауға көмекте-

седі.

       Кірістер және шығындар туралы есеп беру келесі баптардан тұрады

  1. Өнімді (жұмыс, қызмет) сатудан түскен кіріс. Бұл бап бойынша дайын өнімді сатудан, қызмет көрсетуден, сонымен қатар негізгі қызметіне байланысты сыйлық ақы, өсімдер, дивидендтер, қаламақы және рента негізгі қызметтен түскен кірістерін көрсетеді.
  2. Сатылған өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік құны. Сатылған өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік құны өнімді (жұмыс, қызмет) өндірумен тікелей байланысты нақты шығындардан тұрады. Олар экономикалық мазмұны бойынша келесі элементтерге топтастырылады  материалдық шығындар, еңбек ақы төлеу шығындары, сақтандыр уаударымдары, негізгі құралдардың тозуы, басқа шығындар.
  3. Жалпы кіріс. Жалпы кіріс өнімді (жұмыс, қызмет) сатудың қаржылық нәтижесін көрсетеді және өнімді (жұмыс, қызмет) сатудан түскен кіріс пен сатылған өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік құны арасындағы айырма ретінде анықталады.
  4. Мерзімдік шығындар. Оларға жалпы және әкімшілік шығындары,  сату бойынша шығындар, өсім төлеуге шығындар жатады. Мерзімдік шығындар бұл өнімнің (жұмыс, қызмет) өндірістік өзіндік құнына кірмейтін шығындар.
  5. Негізгі қызметтен түскен кіріс (зиян) сальдолық  қаржы нәтижесін білді-реді және  жалпы кіріс пен мерзімдік шығындар  арасындағы айырма ретінде анықталады.
  6. Негізгі емес қызметтен түскен кіріс (зиян). Бұл бап бойынша  негізгі емес қызметтің сальдолық қаржы нәтижесі (кіріс, зиян) көрсетіледі.
  7. Салық салуға дейінгі жайшылықтағы қызметтен түскен кіріс (зиян). Бұл көрсеткіш  5 және 6 тармақтарының көрсеткіштері бойынша есептеу жолымен анықталған салық салуға дейінгі  жайшылықтағы қызметтің сальдолық қаржы нәтижесін (кіріс, зиян) көрсетеді.
  8. Табыс салығы. Бұл бап бойынша салық заңдылықтары бойынша анықталатын корпоративтік табыс салығы сомасы көрсетіледі.
  9. Салық салудан кейінгі жайшылықтағы қызметтен түскен кіріс (зиян). Салық салудан кейінгі жайшылықтағы қызметтен түскен кіріс (зиян) 7 және 8 тармақтар көрсеткіштерінің мәлметтері бойынша  айырма түрінде есептеумен анықталады.
  10. Төтенше жағдайлардан түскен кіріс (зиян).
  11. Таза кіріс (зиян).  Бұл көрсеткіш 9 және 10 тармақтар көрсеткіштері бойынша есептеу жолымен анықталған, заңды тұлғаның есеп жылында алған сальдолық нәтижесін (таза кіріс, зиян) көрсетеді.

       Есептің бұл нысаны табыс пен шығыс шоттарын ашып, оларға шолу жасайды.  .«Раубел» ЖШС2010ж. кірістер және шығындар есеп беруі келесі көрсеткіштерден тұрады:

  - өнімді, жұмысты, қызметгі сатудан түскен кіріс; ҚҚС,  және басқа міндетгі төлемдер мен салықтар шегертілген түрінде көрсетіледі, 1125409мың тг.;

  -  қаржыландырудан және басқа кірістер  996 мың тг.

  - өнімнің, жұмыстың, қызметтің сатылған өзіндік құнына кәсіпорынның нақты шығындары, яғни өнімді, жұмысты, қызметті өндірумен байланысты тікелей шығындар кіреді  1108591мың тг.;

  - жалпы табыс -өнімді, жұмысты, қызметті сатқаннан түскен табыстан өнім-нің нақты өзіндік қүнын алып тастағаннан соң шығатын қаржылық нәтижесі 19817 мың тг.; - кезең шығыстары - өнімнің, жұмыстың, қызметтің өндірістік өзіндік қүнына енбейтін шығыстар: жалпы және әкімшілік шығыс, сату бойынша шығысы, қаржыландыру және басқада  шығыстары  13775мың тг.;

  - негізгі қызметтен түскен табыс (зиян) - жалпы табыс пен кезең шығыстарының айырмасы  7038  мың тг.;

  - негізгі емес қызметген түскен табыс (зиян) - кәсіпорынның негізгі кызметімен байланысты емес операциялардан алынған табысы (негізгі құралдарды, материалдық емес активтерді, тауарларды сатқаннан, жалгерлік алым  996 мың тг).

  - салық салынғанға дейінгі әдеттегі қызметінен алынған табысы - негізгі және негізгі емес қызметтерін біріктіргеннен алынған табыс (зиян) 7038 мың тг;

  - табыс салығы бойынша шығыс — 11 БЕС салынған, соның ережесіне сәйкес есептік кезең үшін анықталған табыс салығы бойынша шығысы 1408 мың  тг.

 - салық салынғаннан кейінгі әдеттегі қызметінен алынған табысы (зияны)  - салық салынғанға дейінгі табыстан табыс салығы бойынша шығысын шегергеннен соң алынған табысы (зияны) 5630мың тг.;

    - таза табыс (зиян)- есептік кезенде кәсіпорынның алған кэржылык нәтижесі 5630 мың тг.

       Сонымен, қаржылык-шаруашылық қызметінің нәтижелері:қызметтер көрсетуден алынған кіріс.6000- «Өнімді сатудан және болімшесінің» 6100- «Қаржыландырудан алынған кірістер бөлімшесінің»,6200- «Басқада кірістер бөлімшесінің  шоттарында», 7000- «Сатылған тауарлардың (жұмыстардың, қызметтердің) өзіндік құны», 7100- «Өнімді (жұмыстарды, кызметтерді) сату бойынша жұмсалған шығыстары», 7200-«Әкімшілік шығыстар», 7400- «Басқада шығыстар», 7700 – «Корпорациялық табыс салығы бойынша шығындары», 7510- «Тоқтатылған қызметке байланысты кірістер», 6400- «Үлестік қатысу бойынша ұйымдар пайдасының үлесі» шоттарының деректерінің негізінде шығарылады. Басқаша айтқанда, есеп беруге қажетті барлық деректерін бухгалтерлік есеп шоттарында көрініс тапқан мәліметтерден тікелей алынады.

Кесте 7

«MAGIC WORLD» ЖШС 2012 жылдың жартыжылдығының қаржы      нәтижесіне бухгалтерлік жазулар

р/с

Шаруашылық операциялары

Дебет

Кредит

Сомасы,

мың.тг

1

Өткізілген өнім мен қызметтен кіріс

1030

6010

10525,3

2

Өнімнің қызметтің өзіндік құны

7010

1300-8310

4507,9

3

Жалпы кіріс(жыл соңында)

560

7010

6087,4

4

Басқада кірістер

1030

6200

4210,8

5

Әкімшілік шығындар (жыл соңында)

5610

7210

4312,6

6

Басқада шығындар

5610

8310

2818,9

7

Таза табыс

5610

5510

3166,7

Кесте 8

«MAGIC WORLD» ЖШС 2012 жылғы табысымен шығысың мәліметтері (1-ж/ж     және 2-ж/ж)

                                                                                                                                                         мың тг.

Көрсеткіштер

атауы

2012 жыл, мың тг.

 2-ші жарты жылдық

     1-ші жарты жылдық

        ауытқуы

   1-ші

   жарты

   жылдық

2-ші

жарты                               жылдық

      Сомасы

%

      1

                  2

              3

              4

               5

            6

      1

Өткізген өнім,                                                                                                                                                  ызметтен кіріс

      25862

      38795

       +12933

    50,0

      2

      Басқада кірістер

      Жиыны

      3

Өткізілген, өнім                              қызметтің өзіндік

құны

       52173

       25173

------

        -----

   4

     Әкімшілік шығыстар

       4182

       6274

       +2092

     50,0

      5

      Басқада шығыстар

       7794

       11601

        +3867

     50,0

        Жиыны

       11916

      17815

       +5959

       Жалпы пайда

     -31279

     -18573

        -----

        -----

Кесте мәліметтері бойынша «MAGIC WORLD» ЖШС 2012 жылы көрсеткен қызметінен алған кірісі 64657 мың тг. алған, оның ішінде 2-ші жарты/жылдықтан 13622 мың тг өсірген. Жалпы пайда 2012 жылдың 2-ші жарты/жылдығында 11449 мың тг. болып, 1-ші жарты/жылдықтан 12933 мың тг. өскен. Қызметтердің қорытындысы бойынша пайда алудың орнына 2012 жылдың жарты/жылдығында -31279 мың тг. зиян (залал) алынған, ал 2-ші жарты/жылдығында -18573 мың тг. зиян (залал) алыңған.

2.4  Ақша қозғалысы туралы есеп беру

       Ақша қозғалысы туралы есеп беру  ақша қаржыларының  және олардың баламаларының есептік кезең ішінде келіп түсуі және пайдаланылуы туралы ақпараттардан тұрады.

       Кәсіпорынның ақша қаржылары қозғалысы туралы ақпараттар қаржылық есеп беруді пайдаланушыларға  кәсіпорынның ақша қаржыларын табу мүмкін-діктерін,  сонымен қатар,  бар ақша қаржыларын пайдалануда кәсіпорынның қажеттіліктерін бағалау үшін негіз болып табылады. Сонымен қатар, бұл есеп

таза кіріс пен оны алумен байланысты ақша түсімдерімен  төлемдері арасындағы айырмашылықтардың себептерін түсінуге көмектеседі. Қаржылық есеп беруді пайдаланушылар  инвестициялық және қаржылық операцияларды кәсіпорынның қаржы жағдайына  әсерін  бағалауы қажет.

       Осы талаптардың барлығын қанағаттандыру үшін кәсіпорынның операциялық, инвестициялық және қаржылық қызыметінің әсерлерін бөлу

       Есеп беру 4 БЕС талаптары бойынша жасалады. Есепте негізгі (немесе операциялық), инвестициялық және қаржы жөніндегі қызметін жүзеге асыру нәтижесінде алынған ақша қаражат ағыны (тасқыны) туралы барлық деректері, сондай-ақ қаржы қызметінде пайдаланылатын таза ақша қаражаты, ақша қаражаттың және олардын эквиваленттерінің таза көбеюі, жылдың басындағы және аяғындағы ақшалай қаражат пен оның эквиваленттері көрсетіледі.

       № 3 бухгалтерлік есеп стандартына сәйкес субъекттер жасаған "Ақша  қозғалысы туралы есеп" заңды тұлғаның каржылық жағдайындағы өзгерісті бағалауға мүмкіндік береді, бұл оларды есепті кезең ішіндегі операциялық (кіріс алатын негізгі қызмет пен инвестициялық және қаржы қызметтеріне жатпайтын өзге де қызметі), инвестициялық (ұзақ мерзімді алашақтарды сатып алу мен сату) және қаржылық қызметі (жеке капиталы мен заем қаражаттарының мөлшері және құрамындағы өзгеріс нәтижесі болып табылатын заңды тұлғаның қызметі) тұрғыдан алғанда қаражаттардың түсуі мен жұмсалуы туралы хабарламамен қамтамасыз етеді. Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп субъекттің есепті жылдың ішіндегі қаржылық есебінің құрамында беріледі.

       Ақша қозғалысы операциялық, инвестициялық және қаржылық қызметі тұрғысынан алған мағлұматтардың мазмұнын ашу үшін керек, мұның өзі заңды тұлғаның қаржы жағдайын және қызмет түрлерінің ықпалын бағалауға мүм-

кіндік береді.

       Инвестициялық қызметтен түсетін ақша қозғалысын ашып көрсеткен кезде тура әдіс пайдаланылуы мүмкін, бұл әдіс жағдайында ақшалай түсім каражаттары мен төлемдердің негізгі түрлері ашып көрсетіледі, не жанама

       Операциялық қызметі - заңды тұлғаның табыс алатын негізгі қызметі және инвестициялық пен каржылық қызметтеріне қатысы жоқ басқадай қызметі; Инвестициялық қызметі - ұзақ мерзімді активтерді алу және сату;

       Қаржылық қызметі - заңды тұлғаның меншікті капиталының жөне несие қаражатының мөлшері мен құрамындағы өзгерістері. әдіс пайдаланылуы мүмкін, бұл әдіс жағдайында ақшалай түсім каражаттары мен төлемцердің негізгі түряері ашып көрсетіледі, не жанама әдіс пайдаланылуы мүмкін, бұл әдіс жағдайында таза табыс пен зиянға ағымдағы активтер мен міндет-темелерге, ақша операцияларының өзгерістеріне, сондай-ақ. Инвестициялық немесе қаржылық қызметтің нәтижесі болып табылатын кірістеріне немесе зияндарына қарап түзетулер енгізіледі.

       Операциялық қызметтегі ақша қозғалысын анықтау үшін жанама тікелей     әдістер пайдаланылады.

         Тікелей әдісте ақша қозғалыстарының негізгі түрлері ашылады. Мысалға, өмімді сатудан түскен түсімнен сатып алынған материалдардың барлық төлем түрлерін, КДШ (көлік-дайындау шығыстарының) төлемін, несие үшін пайыздық төлемдерін, бюджетке тиесілі төлемдерін шегереді.

       Операциялық қызметте тікелей әдісті пайдаланған кезде ақша қаражаты-ның түсуі мен шығуының нәтижесі: өнімді, жұмысты, қызметті сатқаннан түскен түсімнен, алынған аванстан, пайыздан, дивиденттен, роялтиден және т.б. табыстардан; жабдықтаушылармен және мердігерлердің қарызын төлегеннен, берілген аванстан, төлеген жалақыдан, бюджет пен бюджеттен тыс төлемдерінен және т.б. шығыстарынын тұрады.

Жанама әдістер—бұл әдісте таза табыс немесе зиян өзгерген ағымдағы активтер мен міндеттемелеріне, ақшасыз операцияларына, сондай-ақ өткен жылдармен салыстыра отырып, қаржылық және инвестициялық қызметтердің нәтижесі болып табылатын табыстар мен шығыстарға түзету (корректир) жасалады. Бұл әдісте баланс мәліметтері мен қаржылық-шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы есеп беру мәліметтерін негізге алады. Бұл әдіс қаржылық-шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы есеп берудің әрбір баптарына түзету енгізуді көздемейді. Тек қана таза табыс сомасын өткен жылдармен салыстыру арқылы есептік кезеңнің көрсеткіштеріне түзетулер енгізіледі.

       Инвестициялық және қаржылық қызмет. Инвестициялық қызмет — ұзақ мерзімді активтерді сатып алу, сату және берілген несиені өтеу және алу.  Инвестициялық қызметке мыналар жатады:

  - негізгі құралдарды, материалдық емес активтерді және баска да ұзақ мерзімді активтерді сатудан, каржылық инвестицияны сатудан, басқа кәсіпорындардан алынған қарыз қаражаттары және басқа да түсімдер;

  - негізгі құралдарды, материалдық емес активтерді және баска да ұзақ мерзімді активтерді сатып алуға жұмсалған ақша қаражаттарының шығысы;

  - қаржылық инвестицияларды алу, басқа кәсіпорындарға қарыз ақша беру, басқа да төлемдер.

       Инвестициялық қызмет бухгалтерлік баланстың ұзақ мерзімді активтерінің құрамына кіреді. Оған каржылық инвестицияға әсер ететін операциялар да кіреді. Инвестициялық қызмет каржылық-шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы есеп беруінде көрініс табады, онда ол акцияларды сатудан алынған табыс немесе шығыс ретінде көрінеді, сондай-ақ негізгі қүралдарды және басқа да сатудың нәтижесі көрініс табады.

       Қаржылык қызмет меншік капиталы мен қарыз капиталының құрамы мен мөлшерінің өзгерісінің нәтижесі болып табылады.

       Оған мыналар жатады:

  - шығарылған акциядан түскен ақша қаражаттары және басқа да бағалы кағаздарды сатқаннан алынған банктік және банктік емес несиелер, басқа да түсімдер;

  - алынған банктік және банктік емес несиелерді өтеуге жұмсалған ақша қаражаттары, өз акционерлерінен акциясын сатып алу үшін жұмсалған қаражаттар, дивиденттер және басқа да жұмсалған қаражаттар.

       Кәсіпорын каржылык, инвестициялық және ақшасыз операцияларды жүзеге асыруы мүмкін. Оларға: материалдық емес активтерді, және негізгі құралдарды ұзақ мерзімді несиенің есебінен алу; кредиторлық қарызды кредиторға акцияны және басқа да бағалы қағаздарды беру жолымен өтеу; басқа кәсіпорынның акцияларын сатып алынған тауарларға және дайын өнімге айырбастау жолымен алу және т.б. жатады.

       Ақша қозғалысы туралы есеп беру үшін арнайы әзірленген кестелерді (таблицаны) пайдаланады, онда келесі ақпараттар келтіріледі (ақша  қозғалысын жанама әдіспен есептеу):

  - өткен және есептік жылдағы баланс, оның барлық баптары салыстырылады және олардың әрқайсысы бойынша ауытқуы анықталады (+,-);

  - өткен және есептік жылдағы қаржылық-шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы есеп беру, оның барлық табыстары мен шығыстары, сондай-ақ есептік кезеннің соңындағы таратылмаған табысы (зияны) салыстырылады.

       Мәліметтерді салыстырудың нәтижесінде қандайда қызмет түріне (опе-рациондық, инвестициялық немесе қаржылык) сомалардың үлес салмағын анықтауға болады. Осы әзірленген кестелердің мәліметтеріне шолу жасап, есеп беруге түзетулер енгізу мүмкіндігі туады. Осы жанама әдіс бойынша жасалған кесте жоғарыда келтірілді.

       Операциялық қызметтен түскен ақша қозғалысын тікелей әдіс бойынша анықтаған кезде олардың қозғалысына әсер ететін факторлардың мазмұны ашылады, яғни ақшалай және ақшасыз жасалған операцияларының ара жігі ашылады.

       Егер де операциялар өзінің экономикалық мазмұны бойынша біртектес болып келсе, онда олар есеп беруде бір бапқа біріктірілуі мүмкін. Тікелей әдістің негізінде жасалған ақша қозғалысы туралы есеп беру нысаны төменде келтіріледі.

Кесте 9

2011 жылғы ақша қозғалысы туралы есеп беруге бухгалтерлік               жазулар.

р/с

Мазмұны

Сомасы,

мың тг.

Дт

Кт

1.

Ақшаның түсуі:

- қызмет көрсетуден

1342482,0

1010,1030

1200

2.

2.1

2.2

2.3

2.4

2.5

3.

Ақшаның шығысы:

Жабдықтаушылар және мердігерлерге төлем

Еңбек ақы берілді

Корпоративтік салық төленді

Басқада бюджетке төлемдер

Өзге де төлемдер

Операциялық қызметтен түскен ақшаның таза сомасы (1ж.-2ж.)

1266598,0

760735,0

474742,0

-

-

31481,0

75884

3310,3340

3350

3110

3190

3190

1030,1010

1010,1030

1030

1030

1030,1060

Қаржылық есеп беруге жасалған түсініктеме жазба.

       Түсініктеме жазба — кәсіпорында жасалған негізгі аналитикалык құжат. Онда, бірінші кезекте, бизнес-жоспарының барлық тауарлары бойынша негізгі себептерімен қоса, орындалу жайына қысқаша баға беріледі және есептік кезенде кәсіпорынның жұмысына оң және теріс әсер еткен жақтары да ашылады.

       Түсініктеме жазба қаржылық есеп берудің бір бөлігі ретінде келесі негізгі мәселелерді ашуы керек.

   1. Есеп бөлігіне қатысты субьекттің есеп саясатында қаралган негізгі ережелері (есепті ұйымдастырудың нұсқасы):

   2. Түсініктеме жазба баланс бойынша ұзақ, және ағымдағы активтерді, меншіктік капиталын, ұзақ және ағымдағы міндеттемелерді ашып көрсетеді:

   3. Кірістер және шығындар туралы есеп беру бойынша жазылған тусініктеме жазбада мына сұрақтар қамтылуы керек:

   4. Ақша қозғалысы туралы есеп беру бойынша жазылған тусініктеме жазбада мына сұрақтар баяндалуы керек:

   5. Түсініктеме жазбада кәсіпорынның қаржылык, қызметі мен қаржылық жағдайына жалпы баға берілуі керек.

       Бухгалтерлік есеп берудің нысаны ақпараттылығымен және кисынды-лығымен өзара байланысқан, ал бұл кәсіпорынның қаржылық-шаруашылық жағдайы туралы ақпараттарды динамикалық тұрғысынан жан-жақты қамтамасыз етеді және қаржылық талдау үшін толық қанды базасы ретінде қаржылық есеп берудің пайдалануына өз септігін тигізеді. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың әдісі (әдістемесі) қаржылық есеп беруге берілген ақпараттың көлеміне және максатына тәуелді болып келеді. Егер де талдаудың мақсаты шаруашылық жүргізуші субъекттің даму мүмкіндігі мен жағдайы туралы ақпараттарды көрнекті әрі жай ғана алу болса, онда талдаушы (аналитик) экспресс-талдаумен ғана шектеледі. Егер де талдаудың мақсаты шаруашылық жүргізуші субъекттің экономикалық жағдайын тәптіштеп толық түрінде талдау болса, онда қаржылық-шаруашылық қызметінің барлық талдау көрсеткіштерін пайдалануы керек.

2.5  Қаржылық есебін ақпараттық технология арқылы ұйымдастыру

Кез келген кәсіпорында бухгалтерлік есепті автоматтандыру, онда бухгалтерлік программалар жүйесін жасау деген сөз. Қазіргі уақытта сондай программалық жүйелерді жасауда, кәсіпорынның өз кұшімен программалық кешендер жасау емес, автоматтандыру мәселелерін тйімді шешетін дайын программалық өнімдерді сатып алуда. Алайда осындай программалар кәсіпорынның барлық ерекшіліктерін (қызмет аясын, ұйымының көлемін, автоматтандыруға қойылатын талаптарды) қанағаттандыра алмайды, сондықтан олар параметрлік икемге келтіру үшін үлкен резервпен жасалады және программаның   негізгі   сипаттамаларын    кеңінен    түрлендіруге        қосымша

мүмкіндіктер   береді. Осыған байланысты программалық кешенді нақты жұмыс жағдайына бейімдеу қажеттілігі туады.

       Бухгалтерлік программалардың құрылымы икемді және ашық жүйелі болуы керек. Бұл бухгалтерлік есеп саласында болатын өзгерістерге байланысты кез келген уақытта үлгіге (бухгалтерлік формаға) өзгеріс енгізе алады деген сөз. Бұл талаптар автоматтандырылатын объектілердің қатаң параметірлеуіне және модульдік принцип бойынша іске асырылады.

       "1С: Кәсіпорын" жүйесі (7.7 версия). 1С жүйесі қарапайым да күрделі бухгалтерлік есеп программасы болып саналады, ол әртүрлі меншік формасындағы және әртүрлі қызмет саласындағы кәсіпорындарда қолдануы мүмкін. Жүйенің жұмысы мынадай негізі үш компонентке негізделіп жасалған: «Оперативтік»,  «Бухгалтерлік есеп» және  «Есептеу» компоненті.

       «Бухгалтерлік есеп» компоненті кәсіпорынның шаруашылық қызметін қамтиды. Бұл шоттар жоспарын, операциялар мен проводкаларрды және бухгалтерлік қорытынды есепті қамтамасыз етеді. Жинақтамалы шоттар бойынша көп өлшемді және көп деңгейлі есеп жүргізуге мүмкіндік береді. Есептің қалған бөліктерінде, мысалы валюталық есеп, қосалқы шоттар және басқалар оның қосымша бөлігі болып табылады, кейде олар пайдаланбауы да  мүмкін. Есеп ақшалай да, заттай да жүргізіледі. Көп өлшемді талдамалы есеп қорытындыларын әртүрлі бөліктерде алуға мүмкіндік береді. Құжаттарды жүргізу кезінде бухгалтер проводкаларды қолмен немесе автоматты түрде енгізе алады.

       Жүйенің негізгі мүмкіндіктері:

       1С: Бухгалтерия жүйесі бухгалтерлік есептің барлық бөлімінде қолданылады:

  - банк және касса есебі;

  - негізгі құралдар  және материалдық емес активтер есебі;

  - тауарлар есебі, өнім өндіру және қызмет көрсету;

  - валюталық операциялар есебі;

  - ұйымдармен, алашақтармен, берешектермен, есеп беруші тұлғалармен өзара есеп айрысу есебі;

  - еңбекақы бойынша есеп айрысу;

  - бюджетпен есеп айрысу;

  - есептің басқа бөлігі.

       Басқа да есеп жүргізу үшін өте икемді:

  - көп деңгейлі шоттар жоспарымен жинақтамалы есеп жүргізу;

  - бірнеше шоттар жоспарымен жұмыс істеу;

  - валюталық есеп;

  - көп деңгейлі талдамалы есеп;

  - өлшеміне байланысты көп деңгейлі талдамалы есеп;

  - сандық есеп;

  - бір деректер базасымен бірнеше кәсіпорындарда есеп жүргізу (желілік)

Программа ақпараттарды енгізу бірнеше режимде:

қолмен енгізу режимі;

типтік операциялар режимі;

құжаттау режимі арқылы жүргізіледі.

       Программа жеке немесе желі бойынша жұмыс істейді. Әр түрлі объектілерімен бір уақытта жұмыс істеу үшін қолайлы көп терезелі интерфейспен қамтамасыз етілген. Тізімдегі операция алфавит бойынша реттелген. Есептің қалған бөліктерінде, мысалы, валюталық есеп, қосалқы шоттар бойынша есеп ақшалай да, заттай да жүргізіледі. Жүйеде әр түрлі валютамен жұмысжасау қарастырылаған. Валюта түрлері мен валютамен жұмыс жасау қарастырылған. Валюта түрлері мен валюта курстары бойынша анықтамалық жасалған.

       «1С: Бухгалтерия 7.7 версиясы» бағдарламасы бойынша қаржылық есеп беруді жасау үшін Бас менюдің: СТАНДАРТТЫ, ҚОСЫМША, АРНАЙЫ және РЕГЛАМЕНТТЕЛІНГЕН ішіндегі ЕСЕП БЕРУ ішкі менюінен жасайды. Бірақ есеп беруді жасаудан бұрын қорытынды ақпараттарды шығарудың берілген бағдарламадаы талаптарын қарастырамыз.

       «1С: Бухгалтерия 7.7 версиясы» бағдарламасында бухгалтерлік жазуларды құру және бухгалтерлік есеп қорытындыларын шығару бойынша табысты жұмыс белгілі бір уақыт кезеңі үшін қорытынды жинағын есептеуді басқару мүмкіндігімен қамтамасыз етіледі.

       «1С: Бухгалтерия 7.7 версиясы» бағдарламасында қаржылық есеп берудің құрамындағы: бухгалтерлік баланс, кірістер және шығыстар туралы есеп беру, ақшаның қозғалысы туралы есеп беру, меншікті капиталдағы өзгерістер туралы есеп берулер РЕГЛАМЕНТТЕЛІНГЕН ЕСЕПТЕР менюінде орындалады. РЕГЛАМЕНТТЕЛІНГЕН тобына жататын есеп берулер қаржылық есептің ақпараттарын пайдаланушылардың талаптарына сәйкес жасалады. Регламенттелінген есеп берулердің топтары пайдаланушымен есептік кезеңдер сайын жаңадан енгізіледі, себебі есеп беру мәліметтері «1С» фирмасымен әрбір есептік кезең үшін регламенттелінген есеп берулер архивтелінген түрінде жеке файлда жабдықталады.

       Есеп берудің жаңа нысандарын енгізу үшін  атауы бойынша есептік кезең-ді қарайтын, есеп беру мәліметтерімен жабдықталатын файлдар қолданылады. Мысалы, 2002 жылды «1С» фирмасы RP02q1.exe. аталатын файлмен жабдықтады, ал 2003 жылды - RP03q2.exe. аталатын файлмен жабдықтады.

       Жаңа есеп нысандарын енгізгеннен кейін есеп беруді жасау бойынша нұсқаулармен танысу ұсынылады. Ол үшін регламенттелінген есеп беруді жасау терезесіндегі сәйкес тармағын екі рет басады немесе есеп тізіміндегі қажетті тармақты алдын ала белгілеп АШУ басқышын басады. Келесі есеп берулер осыған ұқсас әрекеттермен орындалады.

       Регламенттелінген есеп берулерді жасау алдында бухгалтерлік есептің жүргізілуін бухгалтерлік есеп жағдайын талдау есебі көмегімен орындауға болады. Есеп бухгалтерлік қателіктерді келесі бөлімдер бойынша анықтауға арналған:

 1. Бөлім. Жұмыс шоттар жоспарын талдау;

 2. Бөлім. Шоттар балансын талдау;

 3. Бөлім. Бухгалтерлік жинақтары;

 4. Бөлім. Бухгалтерлік жазулар.

       Диагностиканы бастау үшін есеп беру нысанындағы талдауды орындау басқышын басамыз.

       Қажет болған жағдайда кез-келген есеп беру бастапқы мәліметтермен толықтырылады. Ол үшін есеп беру кестесіндегі сары ұяшықтар қызмет етеді. Ұяшықтағы басқышты екі рет басу түзету режимін іске қосады, осыдан кейін нақты мәліметтерді енгізуге болады. Енгізуден кейін сары ұяшықтарда алынған ақпараттар негізінде жасыл ұяшықтарда қорытынды ақпараттар көрсетіледі. Бірақ көптеген есеп берулер, берілген есептік кезеңнің ақпараттық базасындағы мәліметтермен толтырылады. Бұл үшін есеп беру нысандары терезесінде толтыру басқышы бар. Сонымен қатар әдетте, есеп беру терезесінде кестеге енгізілген мәліметтерді сақтау үшін қызмет ететін сақтау басқышы бар. Кестеден мәліметтерді өшіруге тазалау басқышы қызмет етеді. Ал қалпына клтіру басқышы арқылы бұрын сақталынған мәліметтерді қалпына келтіруге болады. Есеп беруді баспаға жіберу үшін баспа басқышын алдын-ала қарастырмастан (бірден баспа режимі) немесе есеп беруді қарастырудан кейін (бланкті көрсету режимі) басу қажет. Ол үшін есеп берудегі мәні бойынша ұяшыққа басып ашып көрсету (F5)  басқышын басу қажет.

3 ҚАРЖЫЛЫҚ ЕСЕП БЕРУ МӘЛІМЕТТЕРІН ТАЛДАУ

3.1  Бухгалтерлік баланс көрсеткіштерінің құрамы мен  құрылымын талдау

Есеп беру  деп кәсіпорынның өткен  кезеңдегі қаржылық–шаруашылық  қызметін кешенді түрде сипаттайтын барлық көрсеткіштер жүйесін  айтамыз. Есеп беру процесін  жасау есеп  жұмысының соңғы сатысы болып табылады. Қаржылық есеп берудің  мақсаты  пайдаланушыларына заңды тұлғаның қаржылық жағдайы  туралы сенімді,  мәнді  және пайдалы ақпараттарды беру болып табылады. Қаржы есебін беру тәртібі бухгалтерлік есептің стандарттарымен реттеледі. Қазақстан Республикасының Бухгалтерлік есеп жөніндегі Ұлттық  комиссиясының 1996 жылғы 13 қарашадағы №3  қаулысымен бекітілген.

«Есеп жүргізу саясаты және оның  ашылымы», №2 «Бухгалтерлік  баланс және қаржы есептеріндегі негізгі ашылымдар», №3 «Қаржы-шаруашылық қызметінің  нәтижелері туралы есеп», №4 «Ақша  қаражатының  қозғалысы туралы есеп» бухгалтерлік  стандарттарының  күші  жойылып, олардың орнын  21.02.2003 жылғы №2182 Қазақстан Республикасының Әділет  министрлігінде №30 «Қаржы есептілігін беру» бухгалтерлік есеп  стандарты бекітілді. Осы стандарттың  мақсаты алдағы кезеңдер үшін ұйымның жеке қаржылық  есептілігімен  де, басқа ұйымдардың қаржылық есептілігімен  де салыстырма-лылығына қол жеткізу үшін қаржылық есепті беруге  негізделгені  қамтамасыз ету болып табылады.

Қаржылық есептілікті дайындауға және ұсынуға ұйымның басшылығы жауап береді.  №30 «Қаржы есептілігін беру» стандарты бойынша ұйымның  қаржылық  есептілігі  мыналарды  қамтиды:

 1. Бухгалтерлік баланс;

2. Кірістер мен шығыстар  туралы есеп;

3. Ақшаның қозғалысы туралы есеп;

4. Меншікті капиталындағы өзгерістер туралы есеп;

5. Ұйымдардың есеп  саясаты туралы  ақпарат  және түсіндірме  жазба.

Есеп  берудің негізгі  үлгісі  болып  бухгалтерлік баланс саналады. Оны жасауға  дейін  есеп регистріндегі барлық  синтетикалық  шоттар  бойынша қалдық пен айналым аналитикалық есеп мәліметтерімен  салыстырылады. Жылдың басындағы және аяғындағы баланстардың  деректерін  салыстыру үшін жыл  басындағы  бекітілген  баланс баптарының номенклатурасы мен жыл аяғындағы және  бөлім  топтамаларымен, әрбір баптарымен сәйкестендірілуге тиіс. Баланс бас кітапта көрсетілген  шоттардың қалдығының  негізінде  жасалады. Ол міндеттеме, меншікті капитал, активтер деген  бөлімдерден  тұрады. Активтер мен  міндеттемелер өз кезегінде ұзақ және ағымдағы  кезеңдердегі болып жіктеледі. Баланс  мәліметтері бойынша  кәсіпорынның  қаржылық  жағдайы  талданады.  Қаржылық  - шаруашылық  қызметі  туралы есеп беру нысаны табыс пен шығыс шоттарын ашып, оларға шолу жасайды. Кірістер мен шығыстар  туралы есеп беруі келесі  көрсеткіштерден тұрады:  өнімді  сатудан түскен табыс;  негізгі   қызметтен  түскен табыс;   негізгі емес қызметтен түскен табыс; салық салынғанға  дейінгі және  кейінгі қызметінен  алынған табыс; табыс салығы бойынша шығыс; таза табыс. Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есепте негізгі, инвестициялық және қаржы жөніндегі қызметін  жүзеге асыру  нәтижесінде  алынған ақшалар ағыны туралы барлық  деректері, сондай-ақ  қаржы қызметінде  пайдаланатын таза  ақшалар, олардың эквиваленттерінің  таза көбеюі, жылдың  басындағы және аяғындағы ақшалар  көрсетіледі.

Мұндағы, операциялық  қызметі – заңды тұлғаның  табыс алатын негізгі қызметі,  инвестициялық, қаржылық  қызметтеріне қатысы жоқ  басқадай  қызметі; инвестициялық  қызметі – ұзақ мерзімді активтерді сатып алу және сату;  қаржылық – заңды тұлғаның меншікті  және несие қаражатының мөлшері мен құрамындағы    өзгерістері. Меншікті  капиталындағы өзгерістер туралы есепте 2 кезеңнің аралығында болған меншікті капиталындағы, оның  құрамындағы өзгерістер,  таза кірістер мен шығыстардың болу себептерін анықтайды. Түсіндірме жазба -  кәсіпорында жасалған негізгі аналитикалық құжат. Онда, бірінші кезекте, бизнес  жоспарының барлық тауарлары  бойынша негізгі себептермен қоса, орындалу  жайында қысқаша баға беріледі, және теріс әсер еткен АҚтары да ашылады.

Түсіндірме жазба реттелген түрде берілуі тиіс. Ол пайдаланушыларға қаржылық есептілікті  түсінуге және оны басқа ұйымдардың есептілігімен салыстыруға көмектеседі.Балансты және басқа да  беретін есептердің уақытында, әрі сапалы жасау үшін бухгалтерия өндірістік  бөлімшелеріндегі барлық мәліметтердің құжатталуын, белгіленген материалдық және басқа есептерін толық көлемде берілуін қамтамасыз ету керек. Қаржылық  - шаруашылық  қызметі  туралы есеп беру нысаны табыс пен шығыс шоттарын ашып, оларға шолу жасайды.

Кесте 11

Ағымдағы активтердің өтімділігін талдау

Көрсеткіштер

Өлшем

бірлігі

2008ж.

2009ж.

Ауытқу

(+/-)

1

Ағымдағы активтер

мың тг

21448,1

21464,7

+16,6

2

Ағымдағы міндеттемелер

мың тг

6730,2

5173,9

-1556,3

3

Ағымдағы өтімдлік коэффициенті

%

3,186

4,148

+0,962

Кәсіпорындағы ағымдағы өтімділк коэффициенті (4,148+3,186)=0,962 немесе бұл көрсеткіш 22,6% құрайды. Демек «MAGIC WORLD» ЖШС  ағымдағы активтер 2012 жылдың 2-ші ж/жылы 1-ші ж/ж салыстырғанда өтімді болып табылады.Ақша қаражаттары кәсіпорынға келіп түседі.

Кірістер мен шығыстар  туралы есеп беруі келесі  көрсеткіштерден тұрады:  өнімді  сатудан түскен табыс;  негізгі   қызметтен  түскен табыс;   негізгі емес қызметтен түскен табыс; салық салынғанға  дейінгі және  кейінгі қызметінен  алынған табыс; табыс салығы бойынша шығыс; таза табыс.Есеп беру  деп кәсіпорынның өткен  кезеңдегі қаржылық–шаруашылық  қызметін кешенді түрде сипаттайтын барлық көрсеткіштер жүйесін  айтамыз. Есеп беру процесін  жасау есеп  жұмысының соңғы сатысы болып табылады. Қаржылық есеп берудің  мақсаты  пайдаланушыларына заңды тұлғаның қаржылық жағдайы  туралы сенімді,  мәнді  және пайдалы ақпараттарды беру болып табылады.

3.2  Кәсіпорынның қаржылық нәтиже көрсеткіштерін талдау

Негізгі және негізгі емес қызметтерден алынған табыс жылдық  жиынтық табысты құрайды және ол №5 БЕС «Кіріс» сәйкес сай  есептелінеді.

Негізгі  қызметтерден  түскен  табыстардың есебі  6-бөлімшесінің «Негізгі  қызметтен алынған кіріс» шотында ұйымдастырылады. Оған пассивтік шот жатады: 6010 «Өнімді (тауарларды, жұмыстарды, қызметтерді) сатудан алынатын кіріс» шоты. Бұл шотта өнімді жасайтын  материалдық өндіріс  саласындағы  кәсіпорындар пайдаланылады.

Есепші кезең бойы 6010 шоттың кредитінде дайын өнімнен түскен кіріс  сомаларын  жинақтайды. Бұл кезде 6010 шоты  дебеттеледі, 5610 шоты кредиттеледі. 6010 шот  бойынша  талдау  есебі ведомоста  1 айда және жыл  басынан  бері  алынған  кірістердің   басынан аяғына  дейін  жинақталған  түрлері бойынша  жүргізіледі.Ал, негізгі  емес  қызметтен түскен кірістің есебін есептеу үшін  шоттардың Бас жоспарының  6280 –ші «Өзге кірістер» деп  аталатын бөлімшесі арналған.Жиынтық  кірістің  есебі № 14 журнал ордермен ведомосте жүргізіледі. Субъекті  қаржылық есеп берген кезде түсіндірме  жазбасын  бірге тапсырады. Онда  дайын  өнімнен (жұмыс, қызмет) түскен  табыстарды анықтаудың жолдары: дивиденттер, роялти, пайыздан алынатын табыс, тауарды сатудың нәтижесінде  пайда болатын  табыстармен қоса есептік кезең  үшін танылатын, табыс түрінің әрбір мәнді  сомасы алынуы тиіс.

Зерттелініп отырған «MAGIC WORLD» ЖШС  кірістері мен шығыстарын талдау үшін келесі кесте құрылады.

Кесте12

«MAGIC WORLD» ЖШС  кірістері мен шығыстарын талдау

Р/с

Көрсеткіштер

Іс - жүзінде

Ауытқу

(+ ; -)

1-ші ж/ж

2-ші ж/ж

1

Жиынтық табыс:

Негізгі қызметтен табыс

Негізгі емес қызметтен табыс

40920

23705

17215

51214

22955

28259

+10294

-750

+11044

2

  Шығындар:

Негізгі қызметтен табыс

Негізгі емес қызметтен табыс

40254

31925

8329

47210

40686

6524

+6956

+8761

-1805

3

Корпоративті табыс салығы

200

1201

+1001

Берілген кестенің мәліметтерінен көріп отырғанымыздай «MAGIC WORLD» ЖШС  кірістері мен шығыстарын талдағанымызда келесідей өзгерістерді байқадық, қызмет көрсетуден түскен табыс 2012 ж 1-ші ж/ж 40920 мың теңгені құраса, 2-ші 51214,0 мың теңгені құрады, ауытқуы 10294 мың теңге болған.

Көрсетілген қызметтің шығындары 2012 жылдың 1-ші ж/ж 40254,0 мың теңге болса, 2-ші ж/ж 47210,0 мың теңгені құраған және жыл соңында 6956 мың теңгеге өскен.

Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі оның қаржылық тұрақтылығының маңызды белгілерінің бірі және сондықтан онымен тығыз байланысты болады. Сол себепті нарық экономикасы жағдайында оған көп көңіл бөлінеді.

      Арнайы есептік-талдау әдебиеттерінде төлем қабілеттілігінін анықтау жөнінде әр түрлі көзқарастар кездеседі. Қаржылық талдау бойынша кейбір авторлар төлем қабілеттілігі ретінде кәсіпорынның өзінің ұзақ мерзімді міндеттемелері юойынша есептесе алу қабілеттілігін түсінеді. Мысалы, О.С. Ефимова төлем қабілеттілігі: “Кәсіпорынның өзінің ұзақ мерзімді міндеттеме-лері бойынша есептесе алу қабілеттілігін түсіну қабылданған”,-деп жазады. “Фирманың қызметін қаржылық талдау” кітабының авторлары да осы көзқарасты ұстайды.

     “Төлем қабілеттілігін, - деп жазды олар, - компанияның ұзақ мерзімді қарыздарын уақыты келген кезде өтеу қабілеттілігін анықтау үшін бағалайды”.

      Басқа авторлар төлем қабілеттілігі деп кәсіпорынның тек қысқа мерзімді міндеттемелерін өтеуге дайындығын түсінеді. Осылай, “Шаруашылық қызметті талдау” оқулығының авторлары “Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі деп оның өзінің жедел міндеттемелері бойынша өзі мерзімінде төлем жүргізу қабілеттілігі түсіндіріледі” деп есептейді. Бұл түсінікті М.Н. Крейнина толығы-рақ баяндайды. “Төлем қабілеттілігі, - деп жазады ол, - бұл кәсіпорынның кредиторлары жағынан төлемдер туралы қойылған талаптары қарыздарын өтеуге дайындығы”. Сөз тек қысқа мерзімді қарыздар туралы екендігі анық. Ұзақ мерзімді қарыздарды қайтару мерзімі алдын ала белгілі болады. Төлем қабілеттілігі - бұл барлық қысқа мерзімді міндеттемелер бойынша қарыздарды

өтеу және өнім өндіру процесінүзіліссіз іске асыру үшін жеткілікті қаржының болуы.

       Профессор В.В. Ковалев төлем қабілеттілігі деп оның “Қысқа мерзімді міндеттемелері бойынша есеп айырысуды өз уақытында және толығымен жүргізу қабілеттілігін” түсінеді. “Төлем қабілеттілігі, - деп жазады ол, - кәсіпорынның жедел өтеуді талап ететін кредиторлық қарыздар бойынша есеп айырысуға жеткілікті ақша қаражаттарының және олардың эквиваленттерінің болуы”. Соңғы түсінікпен келісетін профессор И.Т. Балабановтың анықтамасы. “Төлем қабілеттілігі,- деп жазды ол,- бар ақша сомасының белгілі бір мерзімді жедел төлемдердің сомасына қатынасын көрсететін төлем қабілеттілігінің коэффициенті арқылы көрінеді. Егер төлем қабілеттілігінің коэффициенті бірден үлкен немесе тең болса, онда бұл шаруашылық жүргізуші субъект төлем қабілетті екенін білдіреді. Егер төлем қабілеттілігінің коэффициенті 1-ден аз болса, онда талдау процесінде төлем қаражаттарының жетіспеу себептерін анықтау керек”.

Кәсіпорынның перспективті төлем қабілеттілігін анықтау үшін кәсіпорын активіндегі ақша қаражатына айналдыра алатын жылдамдық және дайындықты сипаттайтын өтімділіктің статистикалық көрсеткіштері кеңінен пайдаланылады.

Үш көрсеткіш жиі қолданылады:

  1. абсолютті өтімділік коэффициент;
  2. аралық өтеу (жабу) коэффициенті;
  3. жалпы өтеу (жабу) коэффисиенті.

      Абсолютті өтімділік коэффициент. (жеделдік коэффициенті) ақша қаражаттары мен тез өткізілетін бағалы қағаздардың мерзімді және қысқа

мерзімді иіндеттемелерге қатынасы ретінде есептеледі.

       Ол баланс жасалған мерзімінде немесе жақын мезгілде ағымдағы қарыздардың қандай бөлігі өтелетінін көрсетеді.

       Осы көрсеткіштің дұрыс шектеуі келесі түрде болады.

Ка.ө.  0,20,5.

       Бұл- ағымдағы міндеттемелердің қандай бөлігі жедел өтелуі керек екндігін көрсететін төлем қабілеттілігінің қатаң белгісі. В.П. Палий бұл коэффициенттің мәні  жоғары болуы керек деп санайды.

      Аралықөтеу коэффициентін есептеу үшін (немесе оның басқа аталуы: қауіпті өтім коэффициенті, өтімділіктің дәл коэффициенті) ақша қаражатының құрамына алдыңғы көрсеткіштің алымына дебиторлық борыш және басқс да активтер қосылады. Ол кәсіпорынның дебиторларымен өз уақытында есеп жүргізу жағдайында болжамданған төлемдік мүмкіндігін көрсетеді, яғни ағымдағы міндеттемелердің қандай бөлігі тек ақша қаражаты есебінен емес, сонымен қатар өткізілген өнімдер, орындалған жұмыстар немесе көрсетілген қызметтер үшін түсімдер есебінен өтелетінін сипаттайды.

Ағымдағы қаражатының өтімді бөлігінің (яғни тауарлы-материалдық қорларды есептемегенде) ағымдағы міндеттемелерге қатынасын ашып көрсететін бір көрсеткіштің есебі айналым құралдарының жеке категорияларының өтімділігі бірдей еместігінен шығып отыр.

       Аралық өтеу коэффициентінің  қалыпты төменгі шегін бағалау былайша өрнектеледі:

Кар.ө1.

       В.П. Палий “бұл коэффициенттің теориялық ақталған бағалауы 0,7-0,8 аралығында жатыр” деп есептейді.

       Қауіпті өтімділік коэффициенті кәсіпорынның күтілетін төлем қабілетті-лігін дебиторлық борыштың бір айналымының орташа ұзақтығына тең кезеңге сипаттайды.

       Басқа да көзқарас бар. Шамамен бұл коэффициент 0,5-тен кем болмауы тиіс, себебі жедел және қысқамерзімді міндеттемелердің әр теңгесіне ақша қаражатының және дебиторлық борыштың 50 тиыннан кем келмеуі тиіс.

       Ағымдағы өтімділік коэффициенті (жалпы өтеу коэффициенті) барлық ағымдағы активтердің жедел және қысқа мерзімді міндеттемелердің көлеміне қатынасын көрсетеді. Ол ағымдағы активтер мен міндеттемелердің  қандай есесін өтейтін белгілеуге мүмкіндік береді және дебиторлармен өз уақытында есеп айырысу және дайын өнімді тиімді өткізу жағдайларында ғана емес, сонымен бірге материалды айналым құралдарының басқа элементтері қажет болған кезде сату жағдайында бағаланатын кәсіпорынның төлемдік мүмкіндіктерін көрсетеді.

       Жалпы өтеу коэффициенті өтімді құралдар жедел және қысқа мерзімді міндеттемелерінің сомасын өтейтін белгілеуге мүмкіндік береді және сонымен баланс құрылымының тұрақтылық дәрежесін ғана емес, кәсіпорынның өзінің қысқа мерзімді қарыздары бойынша тез есептесе алу қабілеттілігін дәлелдейді.

       Нарықтық экономикасы  дамыған елдерде бұл көрсеткішке кәсіпорынның ағымдағы өтімділігін бағалау кезінде ерекше мән беріледі. Оның кеңінен қолданылуының негізгі себептері:

  1) біріншіден, ағымдағы активтермен ағымдағы пассивтердің өтелу дәрежесін көрсетеді. Бұл көрсеткіш қаншалықты жоғары болса, соншалықты қысқа мерзімді міндеттемелерді төлеу сенімділігі жоғары болады;

  2) екіншіден, ағымдағы активтердің ағымдағы пассивтерден асып кетуі ағымдағы активтерді (ақша қаражатынан басқасы) сату немесежою (тарту) кезінде зияндардың пайда болуына бөгет болады. Бұл қарсы әрекеттің қаншалықты күштірек болуы, кредитор үшін соншалықты тиімді.Бұл арттыруды шетел компанияларынада жұмыс істеуші капитал немесе қаржы-эксплуатациялық қажеттілік деп атайды.

       Жалпы өтеу коэффициенті өндіріс сипатына байланысты күрт ауытқуы мүмкін. Оның деңгейіне тиелген тауарлар мен көрсетілген қызметтермен есеп айырысу нысандары, өндіріс циклінің ұзақтығы, тауарлы-материалдық құндылықтар қорларының құрылымы және басқалар әсер етеді. Берілген көрсеткіш үшін мына шектеу қалыпты мән болып табылады:

Кағ.ө. 2.

       Берілген шектеу кәсіпорының өтімді құралдарға (немесе қаражаттарға) тиімді қажеттілік деңгейі ағымдағы міндеттемелерден 2 есе асуы қажет екендігін көрсетеді. Ағымдағы өтімділік коэффициенті барлық айналшым қаражаттарының бір айналымының орташа ұзақтығына тең кезеңдегі кәсіпорынның күтілетін төлеу қабілеттлігін сипаттайды.

      Егер ағымдағы активтер мен қысқа мерзімді міндеттемелердің ара қаты-насы 1:1 - төмен болса, онда кәсіпорын өз шоттарын төлей алмайды деуге бола-ды. 1:1 арақатынасы ағымдағы активтер мен қысқа мерзімді міндеттемелердің теңдігін білдіреді. Активтер өтімділігінің әр түрлі дәрежесін ескере отырып, активтердің барлығы тез арада өтімді деуге болмайды, яғни бұл жағдайда да кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына қауіп төнеді. Егер де Кағ.ө. мәні 1:1 арақатынасынан көп болса, онда кәсіпорынның өзіндік көздері есебінен құралатын бос ресурстарының едәуір көлемі бар екені туралы қорытынды жасауға болады.

       Кәсіпорын кредиторлары тұрғысынан, айналым құралдарын құрудың осы варианты аса жоғары бағаланады. Сонымен бірге, менеджердің көзқарасы бойынша кәсіпорында қорлардың өте көп жиналуы, қаржыларды дебиторлық борышқа аудару кәсіпорынның  активтерін шебер пайдалануымен байланысты.

       Өтімділіктің әр түрлі көрсеткіштері тек өтімді қаржыларды есепке алудың әр түрлі дәрежесінде кәсіпорынның қаржы жағдайының тұрақтылығын жан- жақты сипаттап қана қоймай, сонымен бірге талдау хабарламаларының әр түрлі сыртқы пайдаланушыларының мүдделеріне жауап береді. Мысалы, шикізат пен материал жеткзушілері үшін абсолютті өтімділік коэффициенті (Ка.ө) қажет. Осы кәсіпорынды несиелейтін банк өтімділіктің аралық коэффициенттеріне (Кар.ө) көп көңіл бөледі. Кәсіпорынның сатып алушылары немесе акциялар мен облигацияларды ұстаушылары кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын ағымдағы өтімділік коэффициенті (Кағ.ө) бойынша бағалайды.

       Көптеген кәсіпорындар үшін аралық өтімділіктің төмен коэффициентінің жалпы өтімділіктің жоғары коэффициентіне сай келуі тән екенін атап өту керек. Бұл кәсіпорында шикізат, материал, жинақ бөлшектер, дайын өнімнің шектен тыс қорлары барлығына байланысты болады. Бұл шығындардың негізделмеуі ақырында ақша қаражатының жетіспеуіне әкеледі. Осыдан, жалпы өтеу коэффициентінің жоғары болуына қарамастан, оны құраушының, әсіресе баланстың үшінші тобына кіретін баптары бойынша, жағдайын және динамикасын айқындау керек.

       Осы мақсатта өндірістік қорлардың, дайын өнімнің, аяқталмаған өндірістің айналымын есептеу керек.

       Кәсіпорында аралық өтімділік коэффициентінің төмен және жалпы өтеу коэффициентінің жоғары болуы кезінде, айналымдылықтан аталған көрсет-кіштерінің нашарлауы осы кәсіпорынның төлем қабілетінің нашарлағанын дәлелдейді. Осы кезде тұтынушының өнімдер мен қызмет көрсетулер үшін төлем жүргізуді кешіктіруінің, дайын өнімнің, шикізаттың, материалдардың және т.б. шектен тыс қорлануының себептерін жеке талдау керек. Бұл жағдай

сыртқы және ішкі себептерден болуы мүмкін. Бірақ, алдымен өтімділіктің жоғарыда аталған коэффициенттерін есептеп, олардың деңгейлеріндегі ауытқуларды және оларға әр түрлі факторлардың әсер ету көлемін анықтау керек.

       Есептеулер кестеде келтірілген.

Кесте 13

«MAGIC WORLD» ЖШС-нің ағымдағы активтерінің өтімділік көрсеткіштері

Көрсеткіштер

2012 жыл

Ауытқуы (+;-)

1-ші ж/ж

2-ші ж/ж

1

2

3

4

5

1.

Ағымдағы активтер мың теңге, оның ішінде:

21448,1

21464,7

+16,6

1.1.

Ақша қаражаттары және қысқа мерзімді қаржы инвестициялары

175,3

251,9

+76,6

1.2.

Дебиторлыққарыздар

11634,6

10445,3

-1189,3

Кесте 13 жалғасы

1.3

Тауарлы-материалдық құндылық-тар

9638,2

10767,5

1129,3

2.

Қысқа мерзімді міндеттемелер мың теңге, оның ішінде:

6730,2

5173,9

-1556,3

3.

Өтімділік көрсеткіштері

3.1

Абсолюттік өтімділік коэффи- циенті (1.1қ:2қ)

0,026

0,486

+0,46

3.2

Аралық өтімділік коэффициенті [(1.1қ + 1.2) : 2қ ]

1,755

2,067

+0,312

3.3

Жалпы (ағымдағы) өтімділік ко-эффициенті [(1.1қ+1.2+1.3қ):2қ]

3,187

4,148

+0,961

3.4

Төлем қабілеттілігі өтімділік коэффициенті [(1.3) : 2қ ]

1,432

2,081

+0,649

Кестенің мәліметтері 2012 жылдың 2-ші жарты/ж  өтімділік  1-ші ж/жылға қарағанда біршама өскенін көрсетеді. Осылай, абсолюттік өтімділік коэффициенті 0,46 пунктке өсті, бұл көрсеткіштің төменгі шегі 0,2-0,25. Талданып отырған кәсіпорында жуық арада абсолютті өтімді бар екенін көрсетеді. Аралық  0,312 пунктке  және ағымдағы  0,961 пунктке жоғарылады. Ағымдағы өтіміділік коэффициентінің мөлшерінің шегі 1. Дамыған елдерде 2-ге тең не жоғары болуы керек деп есептеледі. Бұл жерде кәсіпорында көрсеткіштердің қабылданған нормадан төмен болуы, берілген кәсіпорынның қарыздарын уақытында төлей алмайтындығын көрсетеді, яғни кәсіпорынның төлем қабілеттілігі нашар.

       Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығының көрсеткіштерін сипаттайтын, тауарлы-материалдық босалқылар мен олардың құралу көздері.        қаржысының тұрақтылығын келесі кестеден көруге болады.

Кесте 14

2012 ж.ж. «Оан ЛД» ЖШС-нің қаржылық тұрақтылық көрсеткіштерін бағалау

р/с

Көрсеткіштер

Өлшем

бірлігі

2012 жыл

Ауытқу

(+,-)

1-ші ж/ж

2-ші ж/ж

1.

Меншіктік қаржылары

мың тг.

24464,1

26627,8

+2163,7

2.

Қысқа мерзімді қарыздар сомасы

мың тг.

6730,2

5173,9

-1556,3

3.

Ұзақ мерзімді қарыздық қаржылары

мың тг.

-

-

-

4.

Дебиторлық қарыздары

мың тг.

11634,5

10445,3

-1189,2

5.

Мүліктерінің құны

мың тг.

9638,2

10767,5

+1129,3

6.

Тәуелсіздік коэффициенті

Kн

2,54

2,47

-0,07

Кесте 14 жалғасы

7.

Қарызға алынған қаржыла рының үлес салмағы

%

27,5

19,3

-8,2

8.

Қаржыландыру коэффициенті

Kф

3,630

5,146

+1,516

9.

Дебиторлық қарыздарының үлес салмағы

%

-

-

-

10

Қаржы тұрақтылығы коэффициенті  (1+3) :4

k

2,538

2,272

-0,266

2012 жылдың 1 қаңтарына кәсіпорын мүліктері құнындағы меншікті қаржыларының үлесі 2,47% құрады. Бұл қаржылық тұрақтылығын білдіреді, себебі тәуелсіздік коэффициенті кәсіпорынның мүліктері құнындағы меншікті қаржылардың үлесін көрсетеді. Тәуелсіздік коэффициентінің төменгі мәні 0,5-0,6 деп есептеледі, осы жағдайда кредиторлардың қауіптері (тәуекелі) азайады, өйткені кәсіпорын мүліктерінің меншіктік қаржыларының есебінен құрылған жартысын сатып қарыздық міндеттемелерін өтей алады, белгілі бір себептермен қарыздық қаржылар салынған екінші жартысы құнсызданып қалған жағдайдың өзінде. Қаржыландыру коэффициенті 1,516 тармаққа өсіп кеткен, бұл 2004 жылдың соңына кәсіпорын активтерге салынған меншікті қаржылардың әрбір теңгесіне 5,15 теңге қарыздық қаржылар тартқанын көрсетеді. Осыдан кәсіпорынның қарыздық қаржыларды пайдалануда өте көп күш жұмсалғаны көрінеді.

Қаржылық нәтиже 2012 жылы 1-ші 466,0мың теңге болса, ол 2-ші ж/жылда 4004,0мың тг болған. Өзгеруі 4004-466=3338,0 мың тг «MAGIC WORLD» ЖШС  2012ж 2-ші ж/жылында, 1-ші ж/ж салыстырғанда қаржылық нәтижесі,яғни табысы 3338,0 мың тг өскен. Демек кәсіпорынның қаржылық жағдайы жақсы деген тұжырымдама жасауға болады.

3.3  Ақша қаражаттарынның қозғалысын талдау

Ақша  қаражаттары  аудитінің  мақсаты – ақша қаражатымен болған операциялардың мақсаттылығын, дұрыстығын және дебиторлық, кредиторлық қарыздардың пайда болуын бекіту, растау.

Ақша қаражаттары аудитінің міндетіне мыналар кіреді: кассада нақты ақшалардың сақталуын қарастыру; ақша қаражаттарының түсімі мен шығу бойынша операциялардың құжаттық рәсімдеу тәртібін, касса кітабын  жүргізуді және кассалық операциялардың есебін оқып үйрену;банкте ашылған шоттың  санын анықтау және әр шот бойынша болған операциялардың заңдылығын растау; жасалынған келісім-шарт бойынша төлем-есеп айырысу тәртібін тексеру. Касса кітапшасындағы  ақша  қаражаттарының қалдығы синтетикалық есеп ригистрлерінің мәліметтерімен сәйкес келуі керек. Аудитор есеп  айырысу шотындағы ақшаларды тексеру кезінде олардың  банктің қай шотында жүргізілуін, бастапқы құжаттардың  дұрыстығын, төлем-тапсырмалардың кітапшаға тіркелуін бақылауы тиіс..

       “MAGIC WORLD” ЖШС ақша қаражаттарының қозғалысы операциялық және қаржылық қызметтен болды. Бұл қызметтер нәтижесіндегі ақша қаражаты қозғалысына талдауды келесі кесте мәліметтері бойынша жүргіземіз.

Кесте 15

«MAGIC WORLD» ЖШС 2012 ж.ж. ақша қаражаттары қозғалысын мәліметтер

                        Мың тг.

Р /с

Көрсеткіштер

2012

Ауытқу

(+,-)

1-ші ж/ж

2-ші ж/ж

Операциялық қызмет

1

Ақша түсімі:

38184,1

95457,7

+57273,6

2

Тауар (қызмет, жұмыс) өткізуден

38184,1

95457,7

+57273,6

Ақшаның жұмсалуы:

31125,2

94257,4

+63132,2

1

Жабдықтаушыларға

24772,6

80204,7

+55432,1

2

Еңбек ақы төлеуге

1654,4

4123,2

+2468,8

3

Бюджетпен есептесуге

3664,3

6904,9

+3240,6

4

Проценттер төлеуге

-

-456,7

5

Басқада төлемдер

3552,5

3024,6

-3552,5

6

Операциялық қызмет нәтижесінде ақшаның көбейгені (+), азайғаны (-)

+7058,9

82,3

7

Есеп беру мерзімінің басындағы ақша

7261,8

175,4

7086,4

8

Есеп беру мерзімінің соңындағы ақша

175,4

251,9

+76,5

Операциялық қызметтің нәтижесінде ақша қаражатының түсімі 57273,6 мың тг. көбейгені көрінеді және ол тауар өткізуден түскені. Ақша қаражатының жұмсауыда ұлғайды 63132,2 мың тг, оның басым бөлігі жабдықтаушылардың қарызын өтеуге жұмсалды 80204,7 мың тг.

Еңбек ақылы төлеуге 2468,8 мың тг ақша берілуі өскен, бюджетпен есептесуде 3240,6 мың теңге аударылған. Сонда операциялық қызметтің нәтижесіне ақша 76,5 мың теңге көбейген. Сонымаен 2012 жылдың соңына ақша қалдығы 251,9 мың теңге (76,5 + 175,4) құрап отыр. Ол 2012 ж. 1-ші ж/жылынан 76,5 мың теңге көбейген.

ҚОРЫТЫНДЫ

Бухгалтерлік баланс көрсеткіштері кәсіпорын капиталын орналастырудың тиімділігін, оның ағымдағы және алдағы кезеңдегі шаруашылық қызметіне жетуі, қарыз көздерінің көлемімен құрылымын, сондай-ақ оларды ынталандыру тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді. Сондықтан жазылған дипломдық жұмыс тақырыбы «Қаржылық есептілікті үйымдастыру және оның талдау» болып табылады. Дипломдық жұмыстың зерттеу объектісі ретінде «MAGIC WORLD» жауапкершілігі шектеулі серіктестіңмәліметтері алынды. Дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты-кәсіпорында қаржылық есептілікті үйымдастыру, оның қалыптасуының есебін зерттеу болып табылады.

        «MAGIC WORLD» ЖШС қаржылық жағдайы, оның ресурстарын тиімді пайдалануға байланысты. Кәсіпорынның қаржы жағдайы, осы кәсіпорынның белгілі бір кезеңдегі қаржы тұрақтылығын және оның өз қызметін үздіксіз жүргізуі мен өзінің қарыз міндеттемелерін уақытылы өтеу үшін қаржы ресурстарымен қамтамасыз етілуін көрсетеді. Қаржы тұрақтылықтың маңызды факторларының бірі бұл кәсіпорын ресурстарының интенсивті және тиімді пайдалану көрсеткіштерін анықтау. Кәсіпорындағы  интенсивті факторларының бірі болып, бір жұмыскерге шақандағы еңбек өнімділігі болып табылады.

        «MAGIC WORLD» ЖШС негізгі қызметтен алынған табысы  2012 жылдың 2-ші ж/ж 38795 мың.тг. болып 1-ші ж/жылмен салыстырғанда 12933 мың тг. өскен. Қызметі бойынша табысқа байланыс қызметі бойынша табыстар, қаржылық қызметі бойынша табыстар жатады.

Негізгі емес қызметінен алынған табысқа:  негізгі құралдарды сату бойынша табыс және де басқа табыстар жатады Басқа да табыстарға: тауарларды өткізу бойынша табыстар және жалгерлік табыс жатады.

       Қызметшілердің орташа жылдық саны 20 адамға сақталған, ал еңбек ақы қоры +1796 мың тг. көбейді. Соңғы аталған жағдай қызметшілердің орташа жылдық еңбек ақысының жоғарылауына өз әсерін тигізді. Атап айтқанда қызметшілердің орташа жылдық еңбек ақысы 2012 жылдың 2-ші ж/жылдығына 15840 өскен, ал орташа айлық еңбекақы 45800 тг. қүрады.        Негізгі құралдардың орташа жылдық құны өскені байқалады, себебі өндіріске жаңадан құрал-жабдықтар алынған. Бірақ, қызмет көрсету көлеміне тек қана негізгі құралдардың жаңаруы жеткіліксіз. Себебі жаңадан іске қосылған негізгі құралдардан бірденінен қайтарым бола қоймайды, сондықтан қорқайтарымы өте аз мөлшерге жоғарылағаны көрініп тұр 0,916-1,698. Бірақ  бұл негізгі құралдардың тиімді пайдаланғанын сипаттайды.

   Көрсетілген қызметтің 1 теңгесіне шаққандағы шығындарында жалпы томендеу тенденциясы байқалады. 2012 ж 1-ші ж/жылда 0,53 тг. болса, 2-ші ж/жылда  оның деңгейі 0,63 теңгеге дейін өскен. Сондықтан, біздің кәсіпорын өз шығындарын төмендету мақсатында біраз әрекеттер жасап жатыр деп айтуға болады. Бірақ шығындардың төмендеу қарқыны жеткіліксіз деп есептейміз.         Шығындарды сипаттайтын жалпылама көрсеткіштер ойдағыдай деңгейде емес. Көрсетілген қызметтің 1 теңгесіне шаққандағы шығындары есеп беру кезімен салыстырғанда өскен. Сонымен қатар көрсетілген қызметтердің өзіндік құнының абсолюттік деңгейі де өскен. Бұл  «MAGIC WORLD» ЖШС, ресурстарын тиімсіз пайдаланып жатқанын көрсетеді.

Көрсетілген қызметтің өзіндік құнының 8628,0мың теңгеге өсуі оның құрамына кіретін барлық шығындардың түрлерінің абсолютті мөлшерінің өскенінен құралған. Бірақ, көрсетілген қызметтің өзіндік құнының құрамына кіретін кейбір шығындардың үлес салмағы төмендегені байқалады, атап айтқанда: электқуаты 0,06 пунктке, еңбек шығындары 0,02 пунктке, әлеуметтік аударымдар 0,32 пунктке, басқа да шығындар 1,54 пунктке.

        Шығындардың өсуі қызмет көлемі мен шығындар деңгейінің өзгеруімен байланысты болған. Жалпы материалдық шығындардың өсуі бірінші кезекте олардың бағаларының өсуімен байланысты. Еңбек ақы шығындарының өсуі жұмыс істеушілердің ең төменгі жалақысы шамасының жоғарылауы мен байланысты. Тұрақты шығындар ретінде қарастырылатын негізгі құралдардың тозуының 210,0 мың теңгеге төмендеген жаңа негізгі құралдардың сатып алынуы ықпал жасаған. Мерзімді шығындар көлемінің өсуі  бірінші кезекте қызметкерлер жалақысының жоғарылауымен байланысты болған, болсақ кәсіпорында барлық ресурстар бойынша артық жұмсаулар болған. Атап айқанда кәсіпорын материал шығындарын өндіpic көлеміне байланыссыз артық жұмсаған. Сонымен қатар өндipic көлеміне байланыссыз еңбекақы шығындары да өскен. Осы аталған шығын баптарының өсу қарқындары өндіріс көлемінің өсу қарқынымен қамтамасыз етілмеген.

Осыған сәйкес кәсіпорын материал шығындарын төмендету бойынша белгілі бір шаралар қарастыруы, яғни материал ресурстардың тиімді пайдаланылуын арттыруы тиіс. Материал ресурстарының тиімді пайдаланылуы мыналарды қарастырады:

 - көрсетілген қызметтердің материал сыйымдылығын төмендету, ресурстарды үнемдейтін, қалдықсыз немесе аз қалдықпен жұмыс істейтін технологиялар қолдану, материал ресурстарының прогрессивті түрлерін пайдалану;

 - материалдарды толық әрі кешенді пайдалану, өндірістің материалды-техникалық қамсыздандырылуының прогрессивті нысандарын қолдану, материалдар, отын энергия шығындарының ғылыми негізделген нормаларын енгізу;

 - материалдарды өңдеу, жеткізу, сақтау барысында өндірістік процестегі жоғалтуларды қысқарту, материалдардың сақталуын қамтамасыз ету, материал ресурстарының үнемді жұмсалуына бақылауды күшейту;

 - екінші ретті ресурстар мен қалдықтарды, көмекші материалдарды толық пайдалану.

Сонымен қатар ЖШС «Жамбылснаб»өнімнің өзіндік құнын төмендетіп,  қосымша кірістер алу үшін еңбек ресурстарын тиімдіпайдаланып үстеме шығындарды төмендету шараларын қарастыру керек.

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

  1. ҚазақстанРеспубликасының конституциясы. Алматы 2008 ж.- 20 б.
  2. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі - Жеті жарғы. Алматы 2005 – 432 б.
  3. Бюджетке төленетін салықтар және басқа да міндетті төлемдер туралы 2008 ж. 24 сәуірінен Заң күші бар, өзгертілген және толықтырылған №2235 Қазақстан Республика Президентінің жарғысы//Бухгалтер бюллетені-2008 ж.
  4. Бухгалтерлік есеп туралы Қазақстан республикасы Президентінің 1995 ж.26 желтоқсаннан №2732 Жарғысы //Ббухгалтер бюллетені 2007 ж. №58
  5. Субъектінің қаржы – шаруашылық қызметінің бухгалтерлік есеп шоттарының Бас жоспары – Қазақстан Республикасының Ұлттық комиссиясы.2008 – 87 б.
  6. Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп стандарттары: Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп бойынша Ұлттық комиссиясы.2008 – 156 б.
  7. Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп стандарттарына әдістемелік нұсқауларға Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі, бухгалтерлік есеп және аудит әдістемесінің Департаменті. 2008 – 164 б.
  8. Қаржы, салық, бухгалтерлік есеп, сақтандыру бойынша нормативтік актілер. Алматы, Қаржы – қаражат23(59), 2007 – 184
  9. Методические рекомендации по составлению финансовой отчетности. Утверждены департаментом методологии бухгалтерского учета и аудита Министерства финансов Республики Казахстан 21.05.07№7//Бюллетень бухгалтера,2008,29.
  10. Абленов Д.А. Аудитнегіздері. Оқулық. Алматы: Экономика, 2005-399
  11. Артеменко В.Г.,Беленндир М.В. Финансовый анализ: Учебное пособие-М: Издательство «Дис»,1997-128 с.
  12. Баймұханова С.Б. Қаржылық есеп. Оқулық. Алматы: Экономика. 2007-295б.
  13. Баканов М.И., Шеремет А.Д. Теория анализа хозяйственной деятельности. 2-е изд.М.: Финансы и статистика,1987-320 с.
  14. Балабанов И.Т. Анализ и планирование финансов хозяйствующего субъекта: Учебн.пособие.-М.: Финансы и статистика, 1998-112 с..
  15. Безруких А.С. «Бухгалтерско-аудиторский портфель»-М.: Соминтэк,385 с.
  16. Барнгольц С.Б., Белобжецкий И.А. Экономический анализ хозяйственной деятельности предприятий и объединений.Учебное пособие-М.: 1986-320.
  17. Безруких П.С.,Кондраков Н.Г., Палий В. Бухгалтерский учет. Учебн. /Под ред.П.С.Безруких-М.: Бух.Учет,1994-520с.
  18. Глушков И.Е. Практический аудит на современных предприятиях.-М.-Новосибирск:КНОРУС-ЭКОР,1997-288 с.
  19. Друри К. Введение в управленческий и производственный учет. Учебн. Пособие для вузов/Пер. с англ. Под ред. Н.Д.Эрмашвили; предисловие проф.
  20. П.С.Безруких.3-е изд. Перераб. И доп. М: -Аудит, ЮНИТИ,1998-783 с.
  21. Дюсембаев К.Ш. Анализ финансого положения предприятия.Учебное пособие.-Алматы: Экономика, 2000-293 с.
  22. Дюсембаев К.Ш. Аудит и анализ финансовой отчетности: Учебное пособие.
  23. Дюсембаев К.Ш., С.К. Егембердиева, З.К.Дюсембаева. Аудит-Алматы: «Қаржы-қаражат», 1998-512 с.
  24. Дюсембаев К.Ш. Аудит и анализ в системе управлиния финансами (Теория и методология). Алматы: Экономика, 2000-293 с.
  25. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т.,Жұмағалиева Ж.Г. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау/Оқу құралы.-Алматы: Экономика. 2001-330 бет.
  26. Ермолович Л.П.,Ермолович В.В. «Анализ эффективности промышленных предприятий и объединений»(справочное пособие)-Минск: Высшая школа, 1988-496 с.
  27. Ержанов М.С. Теория и практика аудита.-Алматы: Гылым,1994-235 с.
  28. Ивашков В.В. «Организация бухгалтерского учета с применением ЭВМ» М.Финансы и статистика, 1998-246 с.
  29. Исакова С.А., Қалабаева А.Б. Аудит. Оқу құралы. Тараз: «Тараз университеті» баспасы, 2008 – 302 б.
  30. Исакова С.А. Международные стандарты учет и аудита. Тараз: «Тараз университеті», 2007 – 351с.
  31. Кеулімжаев К.К. и др. Финансовый учет на предприятии: Учебник/Под ред. Р.М.Рахимбековой/Кеулімжаев К.К.Айтхожина Л.Ж.,Кинхузова К.К.,Сальменова А.Т.-Алматы: Экономика, 2003г.-474 с.
  32. Ковалев В.В. Финансовый анализ. Управление капиталом. Выбор инвестиций.Анализ отчетности.-2-е изд.,перераб. И доп.-М.: Финансы и статистика,1997-512с.
  33. Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп.Оқу құралы. Тасмағанбетов Т.А., Радостовец В.К., Раимов С.Р. жалпы редакциясын басқарған ә.ғ.к.доцент Тасмағанбетов Т.А. Алматы: Экономика 1997 – 184 б.
  34. Қаржылық есеп: оқу құралы/ Қ.Қ. Кеулімжаев, З.Н. Әжібаева, Н.А. Құдайбергенов, А.Ә.Жантаева – Алматы: Экономика, 2001.-330 бет.
  35. Нұрсейітов Е.О. Ұйымдардағы бухгалтерлік есеп. Алматы: 2009 - 428 б.
  36. Сейтқасымов Г. Аудит теориясы. Оқу құралы. Алматы 2000 – 145 б.
  37. Тасмағанбетов Т.А. Басқарушы есеп, стратегиялық жоспарлау және талдау. (Кәсіпорында басқарушы есепті құрудың методологиялық және практикалық қағидасы). Оқу құралы – Алматы: «Дәуір», 2002. – 416 бет.
  38. Тасмағанбетов Т.А.,Д.О.Әбленов. Бизнестегі есеп пен талдау: Оқу құралы./Жалпы ред. басқарған Тасмағанбетов Т.А.-Алматы:  «Дәуір»,2002. 416 бет.
  39. Сәтмырзаев А.А., Укашев Б.Е. Аудит теориясы. – Алматы -  2000 – 144 б.
  40. Исақова С.А. Аудит теориясы. – Тараз: Тарму 2004 – 131 б.
  41. Абленов О. Қаржылық аудит және талдау 2010.
  42. Әжібаева З.Н., т.б. Аудит – Алматы ;2006 ж.
  43. Назарова В.В. Бухгалтерлік есеп – Алматы экономика баспасы. 2010ж – 410 бет.

Кесте 1

«MAGIC WORLD» ЖШС 2012 жылға (1-ші және 2-ші жарты жылдықтардың) негізгі экономикалық көрсеткіштері.

Рет

Көрсеткіштер

Өлшем

бірлігі

2012 жыл

Ауытқуы

(+,-)

1-ші ж/жылдық

2-ші ж/жылдық

1

2

3

4

5

6

1

Көрсетілген қызметтен

кіріс

мың тг.

25862

38795

+12933

2

Көрсетілген қызметтің өзіндік құны

мың тг.

25173

25173

-

3

Жалпы пайда (залал)

мың тг

689

13622

+12933

4

Өткізілу шығындар

мың тг

21479

14320

-7159

5

Әкімшілік шығыстар

мың тг

4182

6274

+2092

6

Қаржылық шығындар

мың тг

400

600

+200

7

Басқада операциялық емес шығыстар

мың тг

7334

11001

+3667

8

Салыққа дейінгі пайда (залал)

мың. тг

-31279

-18573

-

9

Негізгі құралдардың құны

мың.тг

15231

42391

+27160

10

Қор қайтарымы (1ж/7ж)

теңге

1,698

0,916

-0,782

11

Қызметкерлердің саны

адам

20

20

-

12

Материалдар қайтарымы (1ж/2ж)

теңге

1,027

1,541

+0,514

13

Еңбекақы қоры

мың.тг

3530

5386

+1796

14

Қызметкерлердің орташа айлық жалақысы

теңге

29960

45800

+15840

15

Еңбек өнімділігі (1ж/11ж)

мың тг.

1,293

1,940

+647

Кесте 2

«MAGIC WORLD»ЖШС2012 ж. ақша қаражатының қозғалысы  туралы мәліметтері.

Көрсеткіштер

2012 ж

Ауытқуы

+,-

1-ші ж/ж

2-ші ж/ж

1

2

3

4

5

1

Ақша қаражатының түсүі

37187

24892

-12385

1.Қызмет көрсетуден

31399

20932

-10467

2.Басқада өткізілімдерден

3490

5236

-1746

3.Басқада кірістер

371

557

+186

2

Ақша қаражатының шығысы, барлығы  оның ішінде:

22155

51697

+29542

1.Жабдықтаушыларға тауар мен қызметке

45028

19299

-25729

2. Жабдықтаушыларға берілген аванс

600

400

-200

3. Еңбекақы төлемі

2669

80

-2509

4. Сыйақы төлемдері

400

600

+200

5. Салықтық төлемдер

2030

2482

+452

6. Басқада төлемдер

105

159

+54

3

Операциялық қызметтен түскен ақшаның таза сомасы (1жол-2 жол)

-6873

-5000

-

4

Жылдың басындағы ақша қалдығы

11912

5

Жылдың соңына ақша қалдығы

39

Кесте 3

«MAGIC WORLD» ЖШС-нің ағымдағы активтерінің өтімділік көрсеткіштері

Көрсеткіштер

2012 жыл

Ауытқуы (+;-)

1-ші ж/ж

2-ші ж/ж

1

2

3

4

5

1.

Ағымдағы активтер мың теңге, оның ішінде:

21448,1

21464,7

+16,6

1.1.

Ақша қаражаттары және қысқа мерзімді қаржы инвестициялары

175,3

251,9

+76,6

1.2.

Дебиторлыққарыздар

11634,6

10445,3

-1189,3

1.3

Тауарлы-материалдық құндылық-тар

9638,2

10767,5

1129,3

2.

Қысқа мерзімді міндеттемелер мың теңге, оның ішінде:

6730,2

5173,9

-1556,3

3.

Өтімділік көрсеткіштері

3.1

Абсолюттік өтімділік коэффи- циенті (1.1қ:2қ)

0,026

0,486

+0,46

3.2

Аралық өтімділік коэффициенті [(1.1қ + 1.2) : 2қ ]

1,755

2,067

+0,312

3.3

Жалпы (ағымдағы) өтімділік ко-эффициенті [(1.1қ+1.2+1.3қ):2қ]

3,187

4,148

+0,961

3.4

Төлем қабілеттілігі өтімділік коэффициенті [(1.3) : 2қ ]

1,432

2,081

+0,649

Кесте 4

2012 ж.ж. «Оан ЛД» ЖШС-нің қаржылық тұрақтылық көрсеткіштерін бағалау

р/с

Көрсеткіштер

Өлшем

бірлігі

2012 жыл

Ауытқу

(+,-)

1-ші ж/ж

2-ші ж/ж

1.

Меншіктік қаржылары

мың тг.

24464,1

26627,8

+2163,7

2.

Қысқа мерзімді қарыздар сомасы

мың тг.

6730,2

5173,9

-1556,3

3.

Ұзақ мерзімді қарыздық қаржылары

мың тг.

-

-

-

4.

Дебиторлық қарыздары

мың тг.

11634,5

10445,3

-1189,2

5.

Мүліктерінің құны

мың тг.

9638,2

10767,5

+1129,3

6.

Тәуелсіздік коэффициенті

Kн

2,54

2,47

-0,07

7.

Қарызға алынған қаржыла рының үлес салмағы

%

27,5

19,3

-8,2

8.

Қаржыландыру коэффициенті

Kф

3,630

5,146

+1,516

9.

Дебиторлық қарыздарының үлес салмағы

%

-

-

-

10

Қаржы тұрақтылығы коэффициенті  (1+3) :4

k

2,538

2,272

-0,266




Похожие работы, которые могут быть Вам интерестны.

1. Екінші деңгейлі банктің қызметін қаржылық талдау

2. Кәсіптік білім беру стандарттарының талаптарын ескере отырып, Техникалық және кәсіптік білім беру мазмұнын жаңғырту

3. Он екі жылдық білім беру жүйесінің мазмұны